شاید دیگر برای ما عادی شده باشد که مدام از اجرای طرح‌هایی بشنویم که تعدادی‌ از آنها تا نزدیک 30 سال محل مناقشه و بحث بوده و دست آخر در بهترین حالت بی‌سرانجام رها شده باشند. طرح «محرم‌سازی مدارس دخترانه» هم یکی از همان طرح‌هاست. طرحی که اولین‌بار مجلس پنجم شورای اسلامی در سال 74 با ادعای شاداب‌سازی و متناسب‌سازی فضای آموزشی مدارس برای دختران و کاهش فقر حرکتی آنها در حیاط مدرسه به میان آمد. تا امروز هم هر از چندگاهی با عناوین مختلف از سوی مسئولان آموزش‌وپرورش مطرح می‌شود. این طرح ظاهراً با تکیه بر اصل محرمیت در معماری اسلامی به‌منظور رعایت حریم خصوصی، از شکل‌گیری فضای معماری و نحوۀ مکان‌یابی مدارس تا سامان‌دهی فضای شهری را در برمی‌گیرد. ابهام در چگونگی اجرای طرح «محرم‌سازی» با وجود برج‌های بلندمرتبه در سطح کلان‌شهرهای پرجمعیت و نگرش اصلاح نقطه‌ای، یکی از دلایلی است که رضا ناصری، معمار مخالف اجرای طرح مثل سایر همفکرانش آن را محکوم به شکست می‌داند: «معماری، پیوستاری با بقیه محیط‌‌های مصنوع است. اگر قرار باشد که ما محیط‌های محرمی داشته باشیم که دیدی به آنها وجود نداشته باشد، در یک مقیاس شهری باید دیدِ ساختمان‌ها را کنترل می‌کردیم. وقتی چنین نکردیم دیگر نوشدارو پس از مرگ سهراب است؛ زیرا هر کاری کنیم به مرگ فضای مدرسه منجر می‌شود.» در مقابل از آنجایی که جزئیات دقیق این طرح طی 28 سال هنوز مشخص نشده است، محمدکریم آسایش، جامعه‌شناس شهری، در دفاع از طرح محرم‌سازی به «پیام ما» می‌گوید: «اگر این طرح بتواند به‌درستی اجرا شود و دختران را به‌لحاظ روانی تحت‌تأثیر قرار ندهد، مشکلی ندارد؛ چراکه فقر حرکتی آنان را برطرف می‌کند.»

محرم‌سازی، ایمن‌سازی، متناسب‌سازی، شاداب‌سازی و هزاران عنوان دیگر که همگی قصد داشتند روزگاری مدارس دخترانه را برای دانش‌آموزانش سامان دهند، کیفیت آموزش را بالا ببرند و آزادی عمل را به دختران مدرسه‌های تک‌جنسیتی بازگردانند، کمبود 80 درصدی ویتامین دی در زنان را جبران و فقر حرکتی دختران را رفع کنند؛ اما هیچ‌کدام موفق نشدند. یک‌‌بار در سال 90 به گفتۀ مرتضی رئیسی، رئیس وقت سازمان نوسازی، توسعه و تجهیز مدارس کشور؛ مقرر شده بود 20 درصد از بودجه آموزش‌وپرورش برای ساخت سالن‌های ورزشی و 5 درصد اعتبارات فرهنگی به موضوع ورزش تعلق گیرد. بار دیگر هم 8 سال پس از آن، یعنی در سال 98، اعضای شورای شهر تهران با ۱۲ رأی موافق، دوفوریت طرح «الزام شهرداری تهران به اختصاص ۲۰ درصد از ردیف بودجۀ سالانه آموزش‌وپرورش تهران به مناسب‌سازی مدارس دخترانۀ دولتی در مناطق 22 گانه» را تصویب کردند. در این بین فروردین‌ماه سال گذشته نیز شهرداری منطقه ۱۹ از اجرای این طرح در دومین مدرسۀ این منطقه خبر داده بود، اما اجرای این طرح عمومیت پیدا نکرد.
چرا دوباره سروکلۀ «محرم‌سازی» پیدا شد؟
پس از اتفاقات سال گذشته و با اوج‌گرفتن مناقشات بر سر حجاب، حالا پس از گذشت 4 سال بار دیگر زمزمه‌های قرارگرفتن این طرح در دستور کار سازمان نوسازی، توسعه و تجهیز مدارس کشور به گوش می‌رسد. در هفتۀ اخیر مشاور امور زنان وزارت آموزش‌وپرورش، «رابعۀ امامی رضوی» پیشنهاد اجرای طرح محرم‌سازی مدارس دخترانه با هدف شادی و نشاط دختران را مطرح کرد. هرچند «شهریار صالحانی» مدیر حوزۀ ریاست سازمان نوسازی و تجهیز مدارس به رسانه‌ها گفته است که سازمان متبوعش فعلاً هیچ طرحی برای محرم‌سازی مدارس در دست اجرا ندارد. بااین‌حال، به گفتۀ امامی رضوی، اجرای جدی این طرح، جزء زیربرنامه‌های سازمان نوسازی، توسعه و تجهیز مدارس کشور است. او به رسانه‌ها دربارۀ جزئیات این طرح گفته است: «محرم‌سازی دقیقاً به این صورت است که مدارس دخترانه به‌ شکلی ساخته یا بازسازی شود که اشراف همسایگی نداشته باشد و بچه‌ها بتوانند در مدرسه حجاب خود را بردارند. در واقع هدف این است که دختربچه‌ها در مسئلۀ حجاب اذیت نشوند و نشاط و شادابی بیشتری داشته باشند.» درحالی‌که این گفته‌ها افزایش ارتفاع دیوارهای مدرسه یا حتی سرپوشیده کردن حیاط آن را به ذهن متبادر می‌کند، اما بارها مسئولان وزارت آموزش‌وپرورش به رسانه‌ها گفته‌اند که چنین قصدی ندارند و بحث فنی و زیرساختی برای ایجاد امکانات ورزشی است. حتی معاون عمرانی وزیر آموزش‌وپرورش در سال 92 به ایرنا گفته بود: «در راستای اجرای این طرح از سال‌های گذشته عملیات اجرایی 1400 سالن ورزشی با هدف محرم‌سازی مدارس دخترانه پرجمعیت در کشور آغاز شد و احداث 600 سالن ورزشی به پایان رسیده است.» این درحالی‌است که سالن‌های ورزشی سرپوشیده فقط می‌توانستند مشکل فقر حرکتی را حل کنند و باقی مسائل سر جای خودشان باقی ماندند.

محمدکریم آسایش، جامعه‌شناس شهری: طرح محرم‌سازی می‌تواند منجر به کاهش فقر حرکتی دختران دانش‌آموز شود، اما مهم است که چگونه اجرا و اعمال می‌شود. نباید طراحی و اجرای آن به گونه‌ای باشد که حس زندان را القا کند و همچنین نباید در نورگیری مدارس اختلالی ایجاد شود

*آیا این طرح اجرایی است؟
رضا ناصری، معمار، با ذکر این نکته که مدارس در ایران جزء بدترین ساختمان‌های عمومی-خصوصی ساخته‌شده بعد از انقلاب در ایران هستند، دربارۀ قابلیت اجرایی‌شدن این طرح به «پیام ما» می‌گوید: «ما باید از اساس وقتی مدرسه طراحی می‌کنیم، حواسمان به اصول معماری باشد. نه اینکه مدرسه را بسازیم بعد بخواهیم برویم آن را اصلاح و دربارۀ رابطۀ آن با فضای بیرونی بازاندیشی کنیم.» به نظر او اگر قرار بود مسئلۀ محرمیت در طراحی این بناها رعایت شود، باید از ابتدا معماری درستی را برای بنای ساختمان طرح‌ریزی می‌کردیم. در سال 92 مرتضی رئیسی، معاون وقت عمرانی وزیر آموزش‌وپرورش، گفته بود که این طرح در مناطق پرجمعیت که ساختمان‎های مجاور به دلیل بلند مرتبه‌سازی به مدارس دخترانه اشراف دارند، صورت می‌گیرد. ناصری اما به «پیام ما» می‌گوید: «معماری، پیوستاری با بقیه محیط‌‌های مصنوع است. اگر قرار باشد که ما محیط‌های محرمی داشته باشیم که دیدی به آنها وجود نداشته باشد، در یک مقیاس شهری باید دید ساختمان‌ها را کنترل می‌کردیم. وقتی چنین نکردیم دیگر الان نوشدارو پس از مرگ سهراب است؛ زیرا هر کاری که بکنیم به مرگ فضای مدرسه منجر می‌شود.»
بخش‌نگری آفت معماری
به گفتۀ مسئولان آموزش‌وپرورش طی سال‌ها این طرح به دنبال اصلاح و بازسازی مدارس دخترانه است. ناصری ولی دربارۀ این رویکرد و آسیب آن می‌گوید: «رابطه درون با بیرون یکی از موارد محوری در معماری است. اگر نتوانیم این رابطه را مدیریت کنیم با بخشی‌نگری که آفت معماری‌ست، حکم مرگ آن را امضا کرده‌ایم.» در واقع اگر این ایده‌ از 28 سال پیش مطرح بوده است، اما در ساخت‌وساز محیط مصنوع به آن توجهی نشده، نمی‌توان ناگهان به‌طور نقطه‌ای، بخش‌هایی از شهر را اصلاح کرد. بایست از ابتدای برنامه‌ و طرح‌ریزی ساخت‌و‌سازها به این موارد توجه می‌شد.
محرم‌‎سازی، نشاط دختران را تضمین نمی‌کند
امامی رضوی، مشاور امور زنان وزارت آموزش‌وپرورش، معتقد است امکان بازی‌کردن دختران در حیاط مدرسه بدون حجاب رسمی و مقنعه، شادابی آنها را افزایش می‌دهد و ناهید خداکرمی، عضو سابق شورای شهر تهران، نیز در دورۀ قبل چنین نظری داشت و به ایرنا گفته بود که «برای دسترسی عادلانه و مطلوب دختران دانش‌آموز به فضای مناسب ورزشی و تفریحی در محل تحصیل خود ضرورت دارد تا محیط مدارس دخترانه مناسب فعالیتهای ورزش و فوق برنامه باشد تا دختران دانش‌آموز بتوانند بدون محدودیت به فعالیت فیزیکی بپردازند.» اما ازآنجاکه نحوۀ اجرای این طرح مشخص نیست، ناصری می‌گوید: «نمونه‌های ناموفق اجرا شدۀ این طرح به بهانۀ وفاداری به اصل محرمیت در شهرها، بسیار است. پیمانکاران و مسئولان بارها برای اجرای این طرح، ارتفاع دیوارهای حیاط مدرسه را اضافه و یا اینکه تعدادی ورق و ستون فلزی برای حفظ حریم خصوصی آن ایجاد کرده‌اند. این بدترین رفتار برای فضای آموزشی‌ای مثل مدرسه است و چیزی به‌جز لغو معماری و فضای زیست سالم نیست. پیش از این نیز دربارۀ فضاهای دیگری چون خوابگاههای دخترانه همین اتفاق افتاد و مدارس دخترانه استثنا نیستند.»
اجرای محرم‌سای چه پیامدهایی دارد؟
به گفتۀ ناصری، صدها پژوهش در این حوزه و روانشناسی محیط و فرهنگ انجام شده است که شکست‌ چنین طرحی را تأیید می‌کنند. او می‌گوید: «اجرای این نوع پروژه‌ها اصول زیبایی‌شناختی را رعایت نمی‌کند و ضد فرهنگ است. ازاین‌رو، نه تنها باعث ایجاد فضای شاد و بانشاط برای کودکان نمی‌شود، بلکه تأثیر بسیار مخرب و منفی‌ای بر بچه‌ها و معلمان و حتی کیفیت آموزش دارد؛ زیرا این طرح‌ها براساس اصول معماری معنادار و سالم نیست. نتیجۀ اجرای آن نیز به‌جز مخاطرات محیط زیستی، زلزله، روانی، هویتی و … چیز دیگری نخواهد بود.»
مدرسه نباید حس زندان را القا کند
محمدکریم آسایش، جامعه‌شناس شهری، دربارۀ نحوۀ اجرای این طرح تأکید می‌کند: «اگر این طرح بتواند به‌درستی اجرا شود و دختران را به‌لحاظ روانی تحت‌تأثیر قرار ندهد، مشکلی ندارد چرا که باعث می‌شود فقر حرکتی آنان برطرف شود.» او ادامه می‌دهد: «طرح محرم‌سازی می‌تواند منجر به کاهش فقر حرکتی دختران دانش‌آموز شود، اما مهم است که چگونه اجرا و اعمال می‌شود. نباید طراحی و اجرای آن به‌گونه‌ای باشد که حس زندان را القا کند و همچنین نباید در نورگیری مدارس اختلالی ایجاد شود.» ناصری نیز دراین‌باره اضافه می‌کند: «اصول معماری جدا از جامعه‎شناسی و فرهنگ نیست و نمی‌شود معماری شهری را جدا از اصول جامعه‌شناختی تنظیم کرد. اگر جامعه‌شناسی طرح‌هایی مثل «محرم‌سازی» و یا ایجاد فضاهای محصور و تفکیک‌جنسیتی‌‌شده را تأیید کند، آن زمان می‌توانیم در معماری از گشودگی فضا، رابطه درون و بیرون، گشودگی نسبت به آسمان و … بگوییم و نوعی تنظیم‌گری برای قوانین معماری مدارس ایجاد کنیم.»
تهران اسیر بحران سندرم ساختمان بیمار
مسئلۀ اشراف و تنظیم‌گری حریم خصوصی نه فقط در معماری فضای آموزشی بلکه به‌طور کلی در معماری فضای شهر بسیار مهم است. به عقیدۀ ناصری، ما باید بتوانیم حریم خصوصی را تنظیم کنیم و لازم نیست که دید را صددرصد ببندیم: «محیط مصنوع شهرهای ما سوای مسائل ایدئولوژیک، پر از عدم محرومیت‌ها و دیدهای آزاردهنده و تجاوز به حریم شخصی است و کنترل رابطۀ درون و بیرون در شهری مثل تهران، یک بحران بزرگ است. به‌طور مثال تهران مبتلا به سندرم ساختمان بیمار است که در سازمان بهداشت جهانی به‌عنوان بیماری شناخته شده است و مراقبت‌های دارویی دارد. به این دلیل که همۀ ساختمان‌های ما از دیدهای آزاردهنده در حریم شخصی رنج می‌برند. پنجره‌ها در طول شبانه‌روز با پرده‌های ضخیم پوشانده شده و چراغ‌های خانه‌ها مداوم روشن است. چرا؟ چون ما نتوانستیم رابطۀ درون و بیرون را مدیریت کنیم. پژوهش‌های زیادی در معماری ثابت کرده است که حتی در ساختمان‌های تجاری اگر نتوانید نور خورشید را تا عمق ساختمان بکشانید، مرکز تجاری شکست می‌خورد. این اصول فقط به مراکز تجاری خلاصه نمی‌شود و در مدرسه‌سازی هم باید از همین اصول پیروی کرد. طرح‌هایی از این دست به‌دلیل یک مسئلۀ ایدئولوژیک، بهداشت محیط را بر هم می‌زند و جز افسردگی‌های بلندمدت نتیجۀ دیگری ندارد.»
این همه مناقشه درحالی‌است که موافقان طرح، آن را برابر زنده‌کردن معماری ایران-اسلامی و ایجاد حیاط مرکزی در احاطۀ ساختمان مدرسه می‌دانند و معتقدند که به‌این‌ترتیب وضع جسمی دختران و کیفیت آموزش افزایش می‌یابد