زبان، گاهی کلام است و گفتار و نوشتار، اما همیشه اینگونه نیست. گرچه عموماً زبان گفتار و نوشتار، زبان دانسته می‌شود، اما باید گفت بی‌نهایت زبان وجود دارد. زبان، مقوله‌ای بسیار گسترده‌تر از زبان انسانی است. با این‌ همه، زبان انسانی نیز بسیار فراتر از زبان کلام و گفتار و نوشتار است. زبان بدن که در دوران اخیر مورد توجه قرار گرفته است، یکی از این زبان‌هاست. سکوت هم زبان است. رفتار و کردار هم زبان است.
هر رفتاری اعم از پوشیدن، خوردن، راه‌ رفتن و… خود علاوه بر رفتار بودن، نوعی زبان است و پیامی با خود دارد. فرضاً تند و فرز راه‌ رفتن من این معنی و مفهوم را دارد که تن و پاهای سالمی دارم و شل و آهسته راه رفتنم به معنی کم‌توان بودنم است. شیوۀ راه‌ رفتن من نه تنها برای دیگران که من و رفتارم را می‌بینند، معنی و مفهوم دارد که برای خودِ من نیز این مفهوم را دارد و خودِ من پیش و بیش از دیگران به این مفهوم واقف می‌شوم. اینچنین نیست که بدون این رفتار نیز من به این مفهوم واقف باشم، حتی اگر به میزان توان خودم واقف باشم، باز راه‌ رفتن من مفهومی به این مفهوم می‌افزاید و فهم مرا از خودم گسترش می‌دهد. شاید فهمِ جدید در خودآگاه ما کاملاً برایمان روشن و صریح نباشد اما هست و وجود دارد. فهم‌های ناخودآگاه و پنهان نیز فهم‌هایی هستند که فهم‌های خودآگاه و آشکار ما را تقویت می‌کنند و به دیگران انتقال می‌یابند. چنانکه زبان بدن، که در بسیاری مواقع ناخودآگاه است برای دیگران مفهوم و دریافتنی است، حتی اگر مخاطب ما چیزی از زبان بدن نداند، به‌عنوان مثال رفتار دست‌دادن ما آنگاه که از روی سیاست و تظاهر است، بسیار بسیار متفاوت از دست‌‌دادن ما از روی مهر و دوستی است، و مخاطب این مسئله در می‌یابد. مهم‌ترین نکته در زبان رفتاری، طبیعی ‌بودن آن است. وقتی که من پادرد دارم، به‌صورت طبیعی می‌لنگم و این لنگیدن طبیعی زبانی متفاوت از لنگیدن مصنوعی و ساختگی است.
نه‌تنها در حوزۀ فردی، که در حوزۀ اجتماعی نیز، زبان‌های مختلف غیرکلامی و رفتاری جاری و فعال هستند. سینما، هنر، چاپ و نشر (اگر چه با ابزار زبانی)، فرهنگ، آموزش، حتی اقتصاد، صنعت، خانواده، محیط‌ زیست و غیره زبان‌های اجتماعی‌ای هستند از جنس رفتار. همۀ این موارد، به‌خودیِ‌خود، دارند حرفی و پیامی را مخابره می‌کنند، هم برای کسانی که در بروز این رفتار شرکت دارند و هم برای کسانی که تنها بیننده و شاهد این موارد هستند. در واقع، علوم انسانی در پی به سخن‌درآوردن این زبان‌هاست، اما اگر زبان‌های رفتاری به سخن هم درنیایند، به خودی‌ِخود دارند چیزی را بیان می‌کنند. دریافتن زبان رفتاری چندان سخت و مشکل نیست، چرا همه رفتار می‌کنیم و رفتارها را می‌شناسیم، کافی است کمی واقع‌بینی پیشه کنیم و در عادات فکری خود غوطه‌ور نباشیم تا پیام زبان‌های رفتاری را به روشنی دریابیم.
یکی از رفتارهای اجتماعی که امروز بسیار مورد توجه قرار گرفته است، پوشش جامعۀ زنان است. پوششی که مدت‌هاست در جریان تغییر و تحول قرار گرفته است؛ تغییر و تحولی کاملاً طبیعی و همراه با رشد و توسعۀ زنان ایرانی. پوشش زنان، یکی از زبان‌های رفتاری زنان رشدیافته ایرانی[2] است، یکی دیگر از این زبان‌های رفتاری افزایش میزان تحصیلات، اشتغال، تجرد و … است که متاسفانه در عادات ذهن سنتی ایرانی، مغفول مانده‌اند و نادیده گرفته شده‌اند. اما این زبان‌های رفتاری هستند، پیام مخابره می‌کنند و اثر می‌گذارند، هم بر فردی که این رفتار را دارد و هم بر کسی که بیننده و دریافت‌کننده این رفتار است.
معمولاً دیگر زبان‌های انسانی تحت سیطره زبان کلام و سخن‌ گفتن قرار دارند. ارجحیت‌ دادن به سخن‌ گفتن، منجر به ندیده‌ و نشنیده انگاری رفتار زبانی شده است، اما قدرت زبان رفتاری کمتر از سخن گفتاری نیست؛ اگر بیشتر نباشد.
[1] . منظور از سخن، شکل گفتاری و نوشتاری زبان یا language است.
[2] . ذکر این نکته لازم است که منظور نویسنده به هیچ وجه این نیست که تمام زنانی که تغییر پوشش داشته‌اند، رشد یافته‌اند و یا برعکس تمام زنانی که تغییر پوشش نداشته‌اند از غافلۀ رشد عقب‌ مانده‌اند.
farah_abutaleby@yahoo.com