تفکیک و جداسازی زباله‌ها یکی از پایه‌های جدی حفاظت از محیط زیست است. حرفی که تا چند سال پیش فقط شبیه یکی از هزاران شعار محیط زیستی که هرگز اجرا نمی‌شدند، می‌مانست. امروز اما آمارهای غیر‌رسمی از تفکیک حدود 1 هزار 200 تن از پسماند خشک شهر تهران می‌گویند. همچنین ورودی زباله‎های آرادکوه که محل دفن و بازیافت زباله‌های شهری است نیز در تیر ماه امسال 5 هزار تن کاهش یافته است. به بیان دیگر پسماندها پس از رسیدن به آرادکوه بار دیگر تفکیک می‌شوند تا نتیجه نهایی برای دفن و بازیافت زباله‌ها به نفع محیط زیست باشد. حالا با فعالیت استارت‌آپ‌ها در حوزه جمع‌آوری پسماند خشک در ایران، جداسازی زباله‌ها دیگر نه تنها یک شعار نیست بلکه یک کسب و کار جدی برای حفاظت از محیط زیست است.

تحقق ایده جداسازی و تفکیک پسماند برای دوستداران محیط زیست از بهترین اتفاق‌های ممکن است. در ایران هم خیلی‌ها دغدغه تفکیک جدی زباله را دارند اما یا مسیرش را نمی‌شناسند یا شناخت کافی به امکانات موجود ندارند. پیام ما هم با همین دغدغه گزارشی از فعالیت یکی از استارت‌آپ‌های مدیریت و جمع‌آوری پسماند در کشور تهیه کرده است.
آغاز به کار با تدوین دستورالعملی نوآورانه
«جاروب» که از سال 97 با ایده مدیریت پسماند وارد اکوسیستم شهری شد، به گفته بنیان‌گذارش امیر نیک‌مرام، تلاش کرد با رویکرد و مدل کسب و کاری نو بازار را به دست بگیرد. این نوآور درباره اینکه چطور جاروب پا گرفت، می‌گوید: «آن زمان سرویس‌های دیگری در این حوزه بودند ولی مدل کسب و کار و اندازه بازاری که ما قصد ورود به آن را داشتیم، بسیار متفاوت با بازیکنان حاضر در بازار بود. از این جهت سعی کردیم با تحقیق بازاری گسترده، ایده اولیه را بارور کنیم و به مدلی کسب و کاری نوین برسیم. ما حدود 9 ماه زمان گذاشتیم و با تمام بخش‌های بازار از ذینفعان سنتی و پیمانکاران شهر تهران گرفته تا بخش‌های حاکمیتی از جمله شهرداری، معاونت فناوری و اطلاعات وزارت ارتباطات، معاونت فاوای شهرداری و غیره در این حوزه جلسات مفصلی برگزار کردیم. نتیجه این جلسات آن بود که ما متوجه شدیم برای اینکه بتوانیم در این بستر فعالیتی مقیاس‌پذیر داشته باشیم، باید با مجوزی از سوی قانون‌گذار این فعالیت را انجام دهیم. زیرا این بازار پیش از ورود استارت‌آپ‌ها به پیمانکاران شهرداری واگذار شده است. ما در کنار سازمان مدیریت پسماند و سازمان فناوری اطلاعات، سعی کردیم دستورالعملی برای فعالیت شرکت‌های استارت‌آپی ایجاد کنیم. ما جلسات طولانی را با رگولاتور داشتیم تا بتوانیم آنها را قانع کنیم که شرکت‌های هوشمند و استار‌ت‌آپی بتوانند به این بخش -که سال‌هاست به شکل سنتی به حیات خود ادامه داده است- وارد شوند و شروع به کار کنند.»

مشکل شهر تهران در حال حاضر وجود دلال‌هایی است که پیمانکاری یک منطقه را در دست می‌گیرند و همان پیمان را با زباله‌گردها و کتف کولی‌ها بسته و واگذار می‌کنند

شاخ و شانه کشیدن پیمانکاران و دلالان
طبق قانون از زمانی که یک شهروند پسماند خود را از منزل خارج کند و در یکی از مخازن شهرداری انداخته یا در جلوی درب منزل خود بگذارد، دیگر شهرداری‌ها مالک آن پسماند شهری هستند. بنیان‌گذار استارت‌آپ جاروب در ارتباط با اینکه چه کسانی در مسیر جمع‌آوری پسماند شهری مقابل نوآوران هستند، توضیح می‌دهد: «شهرداری به دو شیوه با پسماندهای شهری برخورد می‌کند. یکی مزایده برای پسماندهای خشک که این بخش درآمد شهرداری را تشکیل می‌دهد. بخش دیگر نیز پسماند تر است که شامل واگذاری به طریق مناقصه بوده و در واقع هزینه شهرداری به حساب می‌آید. ورود استارت‌آپی مثل جاروب به حوزه پسماند خشک به نوعی یعنی ورود به حوزه درآمدی شهرداری. از این جهت اولین نهادی که روبه‌روی ما قرار دارد شهرداری است زیرا فعالیت ما به نوعی درآمد شهرداری از محل پسماند را تا حدودی تحت‌الشعاع قرار می‌دهد. هر چند ما تلاش کردیم در مدل کسب و کاری خود شهرداری را ذینفع قرار دهیم اما هنوز سود همکاری شهرداری با متولیان سنتی بیشتر از همکاری با کسب و کارهای هوشمند است. دومین گروهی که مانعی بر سر راه فعالیت ما به شمار می‌آیند، پیمانکاران سنتی‌ها شهرداری هستند. با توجه به اینکه آنها مستقیم زیر نظر این نهاد هستند از امکانات خاصی برخوردارند. به طور مثال پیمانکاران سنتی نیروی انتظامی و قوه قضاییه را به عنوان بازوی حمایتی در اختیار دارد. این نهادها هم تحت لوای مبارزه با زباله‌گردی با همکاری پیمانکاران جلوی فعالیت اغیار را می‌گیرند. اما نکته اینجاست مشکل شهر تهران در حال حاضر وجود دلال‌هایی است که پیمانکاری یک منطقه را در دست می‌گیرند و همان پیمان را با زباله‌گردها و کتف کولی‌ها بسته و واگذار می‌کنند.»
موازی‌کاری و تضاد منافع اصلی‌ترین مشکل
با توصیفات نیک‌مرام از پیچیدگی فعالیت در حوزه پسماند به نظر می‌رسد که موازی‌کاری با پیمانکاران شهرداری، بزرگ‌ترین چالش آنها باشد. او در این باره می‌گوید: «ما روزی که شروع به کار کردیم، فقط 3 خودرو جمع‌آوری پسماند داشتیم اما امروز با 54 وانت صفر کیلومتر در سطح شهر فعالیت می‌کنیم. این وضعیت به نوعی بین فعالیت ما و پیمانکاران شهرداری، تضاد منافع ایجاد کرده است و نهادی که باید به این حوزه برای حل مشکل وارد شود نیز شهرداری تهران است. اما آنچه در شهرداری اتفاق می‌افتد تنهایی ما در برابر پیمانکاران است. هرچند که ما حمایت نهادهای بالادستی را داریم اما شهرداری مناطق و شهرداری تهران به طور خاص و ویژه به این موضوع تضاد منافع هنوز چنان که باید ورود نکرده است. به همین دلیل یکی از مشکلات ما همواره این است که وقتی خودروهای جاروب کنار پیمانکاران به جمع‌آوری پسماندها می‌پردازند، توقیف می‌شوند.»
تلاش برای ایجاد سیستمی یکپارچه
چند دستگی پیمانکاران در کنار زباله‌گردها، ماشین‌های شهرداری و در این میان خودروهای جاروب؛ نظارت را مشکل کرده است. نیکمرام این نقص را دیده و تشریح می‌کند: « ما تلاش کردیم با ایجاد و توسعه محصولی که فعالیت ما و پیمانکاران را یکپارچه کند، مشکل را حل کنیم. این محصول به شهرداری ارائه شده است و اعلام آمادگی کردیم که ما میتوانیم با ارائه راهکاری هوشمند این تضاد منافع از مسیری هوشمند مورد پذیرش قرار بگیرد. ما امیدواریم در سالی با عنوان توسعه دانش بنیان‌ها این راهکار مورد پذیرش قرار بگیرد. ما 28.5 میلیارد تومان جذب سرمایه با همکاری سه مجموعه هم‌سرمایه‌گذار داشتیم و حالا نگرانیم که موانع حاضر در مسیر باعث هدر رفت این سرمایه شود. لذا در حال تلاش هستیم که به چارچوبی مشترک با رگولاتور برای ادامه مسیر برسیم.» همچنین او تاکید می‌کند که چالش فعالیت در این حوزه میان‌داری نکردن شهرداری به عنوان رگولاتور است و اضافه می‌کند: «‌ما از نظر قانونی به نوعی می‌شود گفت نیاز به مجوزی برای ادامه فعالیت نداریم زیرا شهروندان در بستری برای جمع‌آوری پسماند خود به ما اعلام سفارش می‌کنند. مالکیت پسماند در اختیار شهروند است و انتخاب می‌کند که به ما پسماند خود را بفروشد. اما در بعد فراقانون، خودروهای ما که پسماند شهروندان را خریده‌اند و در حال تردد در شهر هستند؛ توسط پیمانکار شهرداری-که خود را محق می‌داند- توبیخ می‌شوند. زیرا طبق قراردادی که پیمانکاران با شهرداری دارند به موجب مفاد آن تمام پسماند یک منطقه متعلق به پیمانکار است. همین می‌شود که وقتی ماشین‌های جاروب را توقیف می‌کنند، پسماندها را از ما می‌گیرند. ما هم دستمان به جایی بند نیست و نمی‌توانیم پیگیری خاصی بکنیم و کوچک‌ترین کاری که ما می‌توانیم بکنیم، گلایه به سازمان مدیریت پسماند است که طبق آن بتوانیم خودرو را آزاد کنیم. با این حال ما همچنان امیدواریم بتوانیم تعداد 50 هزار کاربر جاروب را چند برابر کنیم و با همکاری شهرداری تهران به طور جدی طرحی مقیاس‌پذیر در تهران و شهر‌های مورد هدفمان پیاده کنیم.»