چندوقت پیش «پیام ما» در گزارشی با عنوان «پویش مردمی برای حفظ میراث باستانی» به تعرض به منطقه‌های باستانی سیستان‌وبلوچستان اشاره کرد؛ تعرض به «کوه‌خواجه» بازمانده از روزگار «پارینه‌سنگی» که در هجوم ماشین‌آلات سنگین راه‌سازی قرار گرفته بود تا پیمانکار روی این کوه جاده‌ای آسفالته بسازد‎ و موجب شد اهالی سیستان در اعتراض به جاده‌کشی بی‌ضابطه یک پویش مردمی با عنوان «حفظ میراث باستانی کوه‌خواجه از جاده‌کشی و توسعۀ آن» راه‌ بیندازند و آن را با هشتگ #مخالفت_با_جاده‌کشی رسانه‌ای کنند. در شرایطی که هر بار خبری مبنی‌بر تعرض به محوطه‌های باستانی با فعالیت‌های عمرانی منتشر می‌شود، حالا خبر می‌رسد که در جریان اجرای عملیات ساخت قطعهٔ چهارم راه‌آهن زاهدان-مشهد (حدفاصل زابل-زاهدان) که از سال ۱۳۹۷ آغاز شده است، کاوش‌های اضطراری انجام شده و حدود یک ماه‌ونیم پیش باستان‌شناسان با بررسی قطعهٔ چهارم راه‌آهن زاهدان-زابل، ۲۳ محوطه و تپه را با قدمت بیش از چهار هزار سال شناسایی کردند.

آن‌طورکه مرادی توضیح داده، در این بررسی میدانی ۲۳ محوطه و تپه در دو سوی خط راه‌آهن شناسایی شد که اکثر آنها به اواخر دورهٔ چهارم شهر سوخته مربوط است و قدمت تاریخی آنها در حدود ۲۴۰۰ تا ۲۳۰۰ پیش از میلاد (حدود ۴۳۰۰ تا ۴۴۰۰ سال) است.

به‌گفتهٔ مرادی، تپه‌های دوره‌های تاریخی و اسلامی این منطقه نیز از نظر گاه‌نگاری در ردهٔ بعدی قرار دارند و مساحت آنها از حدود ۰.۱ تا یک هکتار در نوسان بوده است.

دربارهٔ پیمایش دشت سیستان

«مجتبی سعادتیان»، معاون میراث‌فرهنگی ادارهٔ میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی سیستان‌وبلوچستان دربارهٔ کشف جدید در این منطقه به «پیام ما» توضیح می‌دهد: «روال این‌طور است که پروژه‌های عمرانی و زیرساختی باید پیوست میراث‌فرهنگی داشته باشند و پیش از اجرای پروژه باید بررسی‌های باستان‌شناسی در محدودهٔ آنها انجام شود. پروژهٔ راه‌آهن زابل-زاهدان هم مثل هر پروژهٔ دیگری باید این پیوست را داشته باشد. ازاین‌رو، پژوهشگاه باستان‌شناسی با راه‌آهن در این‌باره تفاهم‌نامه‌ای دارند که طی آن حسین مرادی، باستان‌شناس و پژوهشگر یک ماه و نیم پیش بررسی این محوطه را آغاز کرد.»

آن‌طورکه سعادتیان توضیح می‌دهد، نتایج این بررسی در اختیار پژوهشکدهٔ باستان‌شناسی قرار دارد و این پژوهشکده در این‌باره اطلاع‌رسانی خواهد کرد، اما این محوطه‌ها لزوماً نویافته نیستند.

به‌گفتهٔ او، سال ۱۳۸۵ بررسی جامعی در دشت سیستان انجام شده بود که طی آن، بیش از یک‌هزار و ۶۰۰ محوطهٔ باستانی شناسایی و ثبت شد، اما پژوهش‌های میدانی مانند پژوهش یک ماه و نیم پیش دقیق‌تر، پیمایشی و گام‌به‌گام است که نتایج آن باید با مطالعات سال ۱۳۸۵ تطبیق داده شود و بعد پژوهشگاه باستان‌شناسی دربارهٔ نویافته‌بودن یا نبودن محوطه‌ها اطلاع‌رسانی کند.

او تأکید کرد که باستان‌شناسان مسیری به‌پهنای ۲۰۰ متر را بررسی می‌کنند تا مطمئن شوند اطراف ریلی که قرار است کار گذاشته شود، محوطه امن باشد و آسیبی متوجه محوطه‌های تاریخی و باستانی نباشد.

شهر سوخته کجاست؟

«شهرسوخته» که گفته می‌شود محوطه‌های کشف‌شده به دورهٔ چهارم آن مربوط می‌شود، نام بقایای دولت شهری باستانی در ایران است که در ۵۶ کیلومتری زابل و در حاشیهٔ جاده زابل-زاهدان در شرق ایران و در شمال سیستان‌وبلوچستان بر روی آبرفت‌های مصب رودخانهٔ هیرمند به دریاچه هامون بنا شده بود.

دورهٔ بنای این شهر بزرگ با دورهٔ برنز تمدن فرضی جیرفت مقارن است و ایرانیان در حدود پنج هزار سال پیش در این شهر زندگی می‌کردند. این شهر باستانی پیشرفته‌ترین شهر جهان قدیم بوده‌، به‌طوری‌که حتی بسیار پیشرفته‌تر از دولت‌شهر «کرت» که سینوههٔ طبیب در کتاب خود از آن یاد کرده‌ است، شناخته می‌شود.

برمبنای یافته‌های باستان‌شناسان شهرسوخته ۲۸۰ هکتار وسعت دارد و بقایای آن نشان می‌دهد این شهر دارای پنج قسمت اساسی شامل بخش مسکونی واقع در شمال‌شرقی شهر، بخش‌های مرکزی، منطقهٔ صنعتی، بناهای یادمانی و گورستان است که به‌صورت تپه‌های متوالی و چسبیده به‌هم واقع شده‌اند.

عنوان امروزی شهرسوخته نامی جدید است و به‌نظر نمی‌رسد که سابقهٔ آن از حدود۱۵۰ تا۲۰۰سال بیشتر باشد. ازآنجاکه این شهر دست‌کم در سه مرحله از تاریخ خود دچار حریق و آتش‌سوزی بزرگ شده، سطح آن سوخته و آثار خاکستر و سوختگی در جای‌جای آن دیده می‌شود و به این سبب از سوی مردم محل با نام شهرسوخته خوانده شده است.

روایت محلی دیگر دربارهٔ نام شهر آن است که نام این محل در اصل شهر سوته بوده که به‌معنای بزرگ و عظیم است و سوته به‌مرور زمان تبدیل به سوخته شده است.