در نمودارها و جدول‌های گزارش، ایران کشوری با دو چهره است. از یک‌سو، برق تقریباً به همه رسیده، ثبت‌نام در دوره ابتدایی نزدیک به کامل است، دسترسی به آب آشامیدنی پایه گسترده است و بخشی از شاخص‌های سلامت تصویر قابل‌قبولی دارند. از سوی دیگر، آبخوان‌ها زیر فشارند، انرژی‌های تجدیدپذیر سهمی ناچیز دارند، شهرها با آلودگی هوا و سکونتگاه‌های ناپایدار درگیرند، مشارکت اقتصادی و سیاسی زنان پایین مانده و بسیاری از شاخص‌های نهادی روندی کاهشی یا راکد دارند.
این همان تصویر توسعه ناتمام است؛ توسعه‌ای که زیرساخت ساخته، اما هنوز به پایداری نرسیده است.

نه سبز، نه بی‌داده

در گزارش اهداف توسعه پایدار، رنگ‌ها حرف می‌زنند. سبز یعنی هدف محقق شده، زرد یعنی هنوز چالش‌هایی باقی مانده، نارنجی یعنی چالش‌های قابل‌توجه وجود دارد و قرمز یعنی چالش‌ها عمده‌اند. ایران در این صفحه هیچ هدف سبزی ندارد. تنها هدف نخست، یعنی پایان فقر، در وضعیت زرد قرار گرفته است، اما همان هم روندی راکد دارد. بیشتر اهداف دیگر یا نارنجی‌اند یا قرمز.

نکته مهم این است که مسئله ایران در این گزارش، کمبود داده نیست. سهم داده‌های مفقود فقط یک درصد اعلام شده است. یعنی درباره بیشتر شاخص‌ها تصویری در دسترس است و این تصویر، به‌جای ابهام آماری، از کندی عملکرد می‌گوید.

ایران در رتبه ۸۹ از میان ۱۶۹ کشور قرار گرفته و میانگین منطقه‌ای خاورمیانه و شمال آفریقا ۶۵.۶ است. بنابراین کشور از میانگین منطقه جلوتر است، اما فاصله‌اش با مسیر مطلوب توسعه پایدار همچنان قابل‌توجه است.

از میان ۱۷ هدف، آموزش باکیفیت و سلامت و رفاه روند «بهبود متوسط» دارند. صنعت، نوآوری و زیرساخت نیز با وجود وضعیت قرمز، نشانه‌هایی از بهبود متوسط نشان می‌دهد. اما در برابر این چند نقطه روشن، فهرست بلندتری از اهداف راکد دیده می‌شود: فقر، گرسنگی، آب، انرژی، کار شایسته، شهرها، مصرف مسئولانه، اقدام اقلیمی، حیات زیر آب، حیات روی خشکی، صلح و عدالت و مشارکت برای تحقق اهداف.در هدف کاهش نابرابری‌ها نیز روند کاهشی ثبت شده است.

دسترسی هست، پایداری نه

در بسیاری از شاخص‌های ایران، مشکل از نقطه صفر شروع نمی‌شود. کشور در چند حوزه پایه به سطحی از پوشش عمومی رسیده است. دسترسی به برق ۱۰۰ درصد گزارش شده، دسترسی به سوخت‌ها و فناوری پاک برای پخت‌وپز ۹۵.۷ درصد است و ۹۷.۹ درصد جمعیت از حداقل خدمات پایه آب آشامیدنی استفاده می‌کنند. در شهرها نیز دسترسی به منبع آب بهبودیافته و لوله‌کشی‌شده ۹۹.۷ درصد ثبت شده است.

اما همین اعداد، وقتی کنار شاخص‌های فشار بر منابع قرار می‌گیرند، معنای دیگری پیدا می‌کنند. برداشت آب شیرین ایران ۸۰.۴ درصد منابع آب شیرین در دسترس گزارش شده است. این عدد نشان می‌دهد مسئله آب در ایران فقط رساندن آب به خانه‌ها نیست؛ مسئله این است که تأمین همین دسترسی بر منابعی بنا شده که زیر فشار سنگین‌اند.
از سوی دیگر، فقط ۲۱.۸ درصد فاضلاب انسان‌زاد تصفیه می‌شود و مصرف آب کمیابِ نهفته در واردات، ۱۷۱۱.۳ مترمکعب معادل آب به ازای هر نفر اعلام شده است.

در انرژی نیز وضعیتی مشابه دیده می‌شود. برق وجود دارد، اما انرژی پاک سهم اندکی دارد. سهم انرژی‌های تجدیدپذیر در کل مصرف نهایی انرژی فقط ۰.۶ درصد گزارش شده و روند آن کاهشی است. انتشار دی‌اکسیدکربن ناشی از احتراق سوخت در تولید برق نیز ۲ میلیون تن دی‌اکسیدکربن بر تراوات‌ساعت اعلام شده است.این یعنی ایران در تأمین انرژی پایه موفق بوده، اما در تغییر مسیر انرژی به سوی منابع پاک، همچنان عقب مانده است.

سلامت زیر سایه هوا

هدف سلامت و رفاه، یکی از بخش‌هایی است که در گزارش برای ایران روند بهبود متوسط دارد. نسبت مرگ‌ومیر مادران ۱۵.۸ به ازای هر ۱۰۰ هزار تولد زنده است. مرگ‌ومیر نوزادان ۷.۲ و مرگ‌ومیر کودکان زیر پنج سال ۱۱.۳ به ازای هر هزار تولد زنده گزارش شده است.
زایمان با حضور کارکنان ماهر سلامت ۹۹ درصد است و پوشش واکسیناسیون توصیه‌شده سازمان جهانی بهداشت به ۹۸ درصد می‌رسد. شاخص پوشش خدمات سلامت همگانی نیز عدد ۸۱ از ۱۰۰ را نشان می‌دهد.

اما سلامت فقط بیمارستان و واکسن نیست. هوایی که مردم تنفس می‌کنند نیز بخشی از سلامت است. در همین هدف، نرخ مرگ‌ومیر استانداردشده ناشی از آلودگی هوا ۵۹.۱ به ازای هر ۱۰۰ هزار نفر جمعیت ثبت شده و روند آن راکد است.

مرگ‌ومیر ناشی از تصادفات ترافیکی نیز ۲۰.۶ به ازای هر ۱۰۰ هزار نفر گزارش شده و آن هم تغییری رو به جلو نشان نمی‌دهد. به این ترتیب، تصویر سلامت در ایران دوپاره است: نظام خدمات پایه در چند شاخص عملکرد قابل‌قبولی داشته، اما کیفیت محیط زندگی و ایمنی شهری همچنان بر بدن جامعه فشار می‌آورد.

مدرسه هست، مسیر کامل نیست

در آموزش، ایران چند عدد قابل‌دفاع دارد. نرخ خالص ثبت‌نام در آموزش ابتدایی ۹۹.۹ درصد است و نرخ سواد جمعیت ۱۵ تا ۲۴ ساله ۹۸.۷ درصد اعلام شده است. نسبت سال‌های متوسط آموزش دریافتی زنان به مردان نیز ۱۰۰.۳ درصد است؛ عددی که نشان می‌دهد از نظر سال‌های آموزش، شکاف جنسیتی به شکل کلاسیک دیده نمی‌شود.
اما مسئله از جایی آغاز می‌شود که آموزش باید به فرصت اجتماعی و اقتصادی تبدیل شود. نرخ تکمیل دوره اول متوسطه ۸۵.۲ درصد است و روند آن راکد مانده است. مشارکت در آموزش سازمان‌یافته پیش‌دبستانی برای کودکان چهار تا شش ساله نیز ۵۹.۸ درصد گزارش شده است.

در هدف برابری جنسیتی، شکاف آشکار می‌شود: نسبت مشارکت نیروی کار زنان به مردان فقط ۲۰.۸ درصد است و روند آن کاهشی اعلام شده است. سهم زنان در پارلمان ملی نیز ۴.۹ درصد است و تغییری نشان نمی‌دهد.

این همان جایی است که داده‌ها از فاصله میان آموزش و قدرت اجتماعی می‌گویند. زنان در آموزش عقب نمانده‌اند، اما این دستاورد آموزشی در بازار کار و سیاست بازتابی هم‌وزن پیدا نکرده است.توسعه پایدار در چنین وضعیتی فقط به تعداد دانش‌آموز و دانشجو نگاه نمی‌کند؛ می‌پرسد این سرمایه انسانی کجا و چگونه امکان اثرگذاری پیدا می‌کند.

شهرهایی که نفس کم می‌آورند

در هدف شهرها و جوامع پایدار، وضعیت ایران قرمز است. نسبت جمعیت شهری ساکن در سکونتگاه‌های غیررسمی یا زاغه‌ها ۴۴.۷ درصد گزارش شده است. عددی که نشان می‌دهد بخش بزرگی از زیست شهری، از مسیر رسمی و پایدار برنامه‌ریزی عبور نکرده است.

میانگین سالانه غلظت ذرات معلق PM2.5 نیز ۳۳.۴ میکروگرم بر مترمکعب اعلام شده و روند آن کاهشی است؛ یعنی در این شاخص، وضعیت رو به بدتر شدن دارد.
در کنار این، دسترسی مناسب به حمل‌ونقل عمومی در شهرها ۵۹.۷ درصد است. این عدد، وقتی کنار آلودگی هوا و سکونتگاه‌های غیررسمی قرار می‌گیرد، تصویری آشنا از شهرهای ایران می‌سازد: شهرهایی که به خدمات پایه متصل‌اند، اما از نظر کیفیت هوا، حمل‌ونقل عمومی، عدالت فضایی و تاب‌آوری محیط‌زیستی هنوز پایدار نیستند.
توسعه شهری در چنین تصویری دیگر با ساخت خیابان، شبکه آب و اتصال برق تمام نمی‌شود. شهر پایدار باید بتواند هوا را قابل‌تنفس نگه دارد، دسترسی به حمل‌ونقل عمومی را عادلانه‌تر کند، حاشیه‌نشینی را کاهش دهد و تاب‌آوری خود را در برابر گرما، خشکسالی، سیلاب و آلودگی افزایش دهد.گزارش ۲۰۲۶ می‌گوید ایران در این مسیر همچنان با چالش عمده روبه‌روست.

طبیعت در وضعیت هشدار

در هدف اقدام اقلیمی، ایران با چالش‌های قابل‌توجه مواجه است. انتشار دی‌اکسیدکربن ناشی از احتراق سوخت‌های فسیلی و تولید سیمان ۸.۷ تن به ازای هر نفر گزارش شده است. انتشار گازهای گلخانه‌ای نهفته در واردات نیز ۱.۲ تن دی‌اکسیدکربن معادل به ازای هر نفر و انتشار دی‌اکسیدکربن نهفته در صادرات سوخت‌های فسیلی ۳ تن به ازای هر نفر ثبت شده است.

این اعداد، در کنار سهم ناچیز انرژی‌های تجدیدپذیر، نشان می‌دهد اقتصاد انرژی ایران همچنان به سوخت‌های فسیلی گره خورده است.
در هدف حیات روی خشکی، وضعیت قرمز است. میانگین مساحت حفاظت‌شده در سایت‌های خشکی مهم برای تنوع زیستی ۴۱.۲ درصد و در سایت‌های آب شیرین مهم برای تنوع زیستی ۳۸.۲ درصد اعلام شده است. شاخص فهرست سرخ بقای گونه‌ها ۰.۹۰ از یک است، اما روند آن کاهشی گزارش شده است.
جنگل‌زدایی دائمی صفر ثبت شده، اما جنگل‌زدایی وارداتی ۱۳ مترمربع به ازای هر نفر اعلام شده و روند آن کاهشی است.
در هدف حیات زیر آب نیز تصویر کاملاً آسوده نیست. میانگین مساحت حفاظت‌شده در سایت‌های دریایی مهم برای تنوع زیستی ۶۷.۲ درصد است، اما شاخص سلامت اقیانوس در بخش آب‌های پاک ۷۰.۴ از ۱۰۰ و روند آن کاهشی گزارش شده است. سهم ماهی صیدشده از ذخایر بیش‌برداشت‌شده یا فروپاشیده نیز ۱۴.۴ درصد کل صید است.
برای کشوری با دو پهنه مهم آبی در شمال و جنوب، این اعداد فقط شاخص‌های محیط‌زیستی نیستند؛ بلکه با امنیت غذایی، معیشت ساحل‌نشینان و آینده اقتصاد دریا نیز ارتباط دارند.

نهادهایی با شاخص‌های نگران‌کننده

در هدف صلح، عدالت و نهادهای توانمند، ایران در وضعیت قرمز قرار دارد. شاخص ادراک فساد ۲۳ از ۱۰۰ گزارش شده و روند آن کاهشی است. شاخص آزادی مطبوعات ۱۷.۵ از ۱۰۰ است و آن نیز روندی کاهشی دارد.

دسترسی و استطاعت‌پذیری عدالت ۰.۶۲ از یک، به‌موقع‌بودن رسیدگی‌های اداری ۰.۴۹ از یک و شاخص مربوط به قانونی بودن و جبران کافی سلب مالکیت‌ها ۰.۴۹ از یک اعلام شده است.

این بخش از گزارش یادآوری می‌کند که توسعه پایدار فقط با آب، برق، مدرسه و بیمارستان سنجیده نمی‌شود. کیفیت نهادها، شفافیت، رسانه، عدالت، پاسخ‌گویی و امکان مشارکت عمومی نیز بخشی از توسعه‌اند.

کشوری که در شاخص‌های زیرساختی امتیاز می‌گیرد، اگر در شاخص‌های نهادی عقب بماند، در نهایت همان دستاوردهای زیرساختی را نیز در معرض فرسایش قرار می‌دهد.
در هدف مشارکت برای تحقق اهداف نیز ایران با چالش‌های قابل‌توجه روبه‌روست. هزینه‌کرد دولت برای سلامت و آموزش ۵.۶ درصد تولید ناخالص داخلی گزارش شده و روند آن کاهشی است.

شاخص عملکرد آماری از ۴۹.۷ در سال ۲۰۱۶ به ۶۳.۵ در سال ۲۰۲۴ رسیده و روند بهبود متوسط دارد. این موضوع از نقاط مثبت گزارش است. اما شاخص حمایت کشورها از چندجانبه‌گرایی مبتنی بر سازمان ملل ۳۸.۲ از ۱۰۰ و روند آن کاهشی است.

پیشرفت کم، فرصت زیاد

تصویر ایران در گزارش توسعه پایدار ۲۰۲۶، تصویر کشوری نیست که همه‌چیز را از دست داده باشد. داده‌ها چنین قضاوتی نمی‌کنند. ایران در آموزش پایه، سواد جوانان، دسترسی به برق، آب آشامیدنی، واکسیناسیون و برخی شاخص‌های سلامت، دستاوردهایی دارد.
همین دستاوردهاست که امتیاز کلی کشور را بالاتر از میانگین منطقه نگه داشته است.اما همان داده‌ها نشان می‌دهند این دستاوردها برای رسیدن به توسعه پایدار کافی نیستند. ایران در بسیاری از اهداف کلیدی یا راکد مانده یا با روند کاهشی روبه‌روست.
آب، انرژی پاک، شهرهای پایدار، برابری جنسیتی، حیات روی خشکی، کیفیت نهادها و مشارکت جهانی، نقاطی هستند که مسیر توسعه را کند کرده‌اند.
افزایش فقط ۰.۴ واحد درصدی امتیاز کشور از سال ۲۰۱۵، خلاصه همین وضعیت است: ظرفیت وجود دارد، اما حرکت کافی نیست. تا سال ۲۰۳۰ زمان زیادی نمانده است. روند توسعه در ایران همچنان با منطق گسترش خدمات پایه و مصرف منابع ادامه پیدا کرده است. حاکمیت باید از این نقطه به بعد تصمیم بگیرد که پایداری، عدالت، شفافیت، کاهش فشار بر طبیعت و کیفیت زندگی به معیار اصلی حکمرانی تبدیل شود. نتیجه این تغییر پارادایم می‌تواند در آینده در زندگی روزمره مردم، شهرها، آبخوان‌ها، مدارس، بازار کار، هوای آلوده و نهادهای عمومی دیده شود.

توسعه از کجــــــا شروع می‌شود؟