الگوی حفاظتگران ایران

مهرناز جهانی

فعال محیط زیست

۱۱ مهر ۱۴۰۴، ۱۸:۲۶

جین گودال، نه‌تنها پژوهشگر نخستی‌ها بلکه کنشگر تأثیر‌گذار محیط‌زیست بود. او بیش از ۶۰ سال از عمرش را صرف شناخت شامپانزه‌ها کرد و با کشف نکات جدید، دنیای علم تکامل و انسان‌شناسی زیستی را متحول کرد. گودال با تحقیق ارزشمندش نشان داد که میان ما و خویشاوندان نزدیکمان، شامپانزه‌ها، شباهت زیادی وجود دارد. او در ۲۳سالگی، بدون مدرک دانشگاهی، از لندن به تانزانیا رفت تا ابتدا در سمت منشی و بعدها به‌عنوان فرد اصلی روی نخستی‌سانان بزرگ کار کند. او در این مسیر قدردان حمایت و همراهی مادرش و «لوئیس لیکی»، انسان دیرینه‌شناس کنیایی بود. در سال ۱۹۶۲ گودال هشتمین فردی بود که بدون تحصیلات قبلی اجازه یافت در مقطع دکتری رفتارشناسی دانشگاه کمبریج تحصیل کند.

او با ایجاد انستیتو «جین گودال» و مؤسسه «ریشه‌ها و جوانه‌ها» فعالیت‌های محیط‌زیستی گسترده‌ای را برای سالیان دراز در سراسر جهان ترتیب داد و کتاب‌هایی همچون «در سایه انسان»، کتاب «امید» و «پنجاه سال در گمبه» را تألیف کرد. جین گودال درحالی علایق خود را دنبال کرد که این حیطه عموماً در انحصار مردان بود و از این جهت حرکت او انقلابی برای حضور بیشتر زنان در تحقیقات میدانی و مشاغل محیط‌زیستی شد. گودال ۷۰ سال پیش در‌ بستری فراخ‌تر از امروز جامعه‌ ایران، مبارزه برای فرصت‌ برابر زنان در این حیطه را آغاز کرد، اما بااین‌حال، او از تنگ‌نظری و حسادت جامعه و همکاران در امان نبود.

جین گودال، رابطه بسیار خوبی با کنشگران جهان از جمله فعالان محیط‌زیست ایران داشت و در تاریک‌ترین روزها، مظهر امید و ایستادگی بود. اما نسبت ما با میراث و دستاوردهای جین گودال چیست؟ کشوری که هنوز حضور مستقل زنان را در میدان حفاظت به رسمیت نمی‌شناسد و موانع فرهنگی و قانونی‌اش باعث رنج و دلسردی نیمی ‌از پتانسیل جمعیتی در این زمینه شده است. بهتر است بگوییم گودال‌های ایران پیش از شکوفایی، قربانی فضای تبعیض‌آمیز و جنسیتی محیط‌زیست کشورمان شده‌اند. این درحالی‌است که زنان برای حضور در میدان حفاظت و عرصه‌های طبیعی با چالش‌هایی از قبیل ندادن مجوز، نیاز به همراهی محارم، عدم امنیت اخلاقی و نبود بستر فرهنگی مواجه هستند. به‌عبارت دیگر، نه‌تنها در ساختار قانونی-اداری فعلی، جایی برای حضور فعال بانوان در فعالیت‌های محیط‌زیستی و حفاظتی دیده نمی‌شود، بلکه معدود برنامه‌های حفاظتی از سوی نهادهای مردمی‌ و با هزینه و حمایت افراد علاقه‌مند صورت می‌گیرد. جین گودال از میان ما پر کشیده، اما بذرهای امید را در دل نسل‌های آینده کاشته است و به این معنی، تا همیشه زنده خواهد بود.