به بهانه سفر وزیر میراث‌فرهنگی به نصف‌جهان

چهار میلیون اثر ثبت‌شده و شناسایی‌شده، ده‌ها محوطه جهانی، هزاران بنای تاریخی، صدها موزه و مجموعه فرهنگی و درعین‌حال نبود «کمیته ملی سپر آبی»؛ این همان تناقضی است که پس از اظهارات اخیر رئیس کمیته سپر آبی آمریکا درباره وضعیت ایران، دوباره به یکی از بحث‌های مهم حوزه حقوق بین‌الملل میراث‌فرهنگی تبدیل شده است؛ بحثی که جنگ اخیر آمریکا و اسرائیل علیه ایران آن را از یک موضوع تخصصی در محافل میراثی به مسئله‌ای عمومی در افکار عمومی و رسانه‌ها بدل کرد.

چه شد که بوم‌گردی از مکانی برای زیستن تبدیل به مکانی صرفاً برای اقامت شد؟ سؤالی که اندیشیدن به آن مهم به نظر می‌رسد. خانه به‌مثابه مکانی که در آن زندگی می‌کنیم و تجربه زیسته به دست می‌آوریم مفهومی است که نیاز به مطالعه دارد. در یک نگاه پدیدارشناسانه بیان تجربه‌های زیسته تنها راه تفکیک خانه خوب از بد است. بوم‌گردی‌های اولیه خانه‌هایی برای زیستن و پذیرایی از مهمان بودند و تفکیک خوب از بدشان تنها با بیان تجربه زیسته امکان‌پذیر بود. درواقع بوم‌گردی‌های اولیه تجربه‌ای را به مهمان عرضه می‌کردند که تا پیش‌ازاین کسی نچشیده بود و این تجربه بومی کالایی جدید بود که هم نیاز بازار گردشگری را تأمین می‌کرد و هم یک راه‌حل برای بومی که داشت متروکه می‌شد و از بین می‌رفت. درنتیجه تفکیک خوب و بد یک بوم‌گردی هم بستگی به تجربه‌ای داشت که می‌فروخت.

مدیرکل توسعه گردشگری داخلی وزارت میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی از ارائه پیشنهادهایی به دولت برای افزایش تاب‌آوری صنعت گردشگری پس از جنگ رمضان خبر داد و گفت: در این جنگ، بسیاری از مجموعه‌های گردشگری از جمله آژانس‌ها، مجتمع‌های گردشگری و مراکز اقامتی به دلیل نبود امنیت تعطیل شدند.

ایران تنها ۷ مخزن امن برای موزههایش دارد. درحالی که به گفته مدیرکل امور موزه ها، نیاز کشور بالغ بر ۸۲ مخزن برای ۸۸۷ موزه فعال است. جنگ اخیر به بیش از ۵۴ موزه در شهرهای مختلف آسیب زد و بار دیگر بحران ضعف در زیـرساخت های حفاظت از آثار تاریخی را آشکار کرد. سال هاست که کارشناسان درباره ضرورت ایجاد مخازن امن هشدار میدهند، اما هرگز اقدام عملی جدی در بدنه اجرایی کشور در این زمینه انجام نشد.

«زاوقان» محله‌ای تاریخی در شهر سمنان است. نام این محله مانند سایر محله‌های سمنان بر اساس نظام تقسیم آب سنتی و از استخر تاریخی تقسیم آب انتخاب شده است. «زاوقان» در کنار «کدیور»، «کوشمغان»، «ملحی» جزو محلات ثلاث سمنان به شمار می‌آید که در سفرنامه‌ها با نام «سمنک» (Samanak) از آنها یاد شده است. با نگاهی به شهرسازی کهن ایران و باغ‌های پرشمار این محلات، می‌توان دریافت که این محله‌ها دارای مناظری روستایی بوده و وظیفه تأمین غذای شهر تاریخی سمنان را بر عهده داشته‌اند. اما زاوقان در میان محلات ثلاث، از جایگاه ویژه‌ای برخوردار است. وجود بناهایی چون بنای ایلخانی «امامزادگان علوی»، «آب‌انبار اسماعیل‌خان سنگسری»، قلعه تاریخی تخریب‌شده و کاوش‌نشده، و مصلای تاریخی آن - که به «مسجد جامع زاوقان» نیز معروف است و احتمالاً مصلای شهر سمنان در دوره تیموری یا دوره‌ای نزدیک به آن بوده - نشان از اهمیت تاریخی این منطقه دارد. در گذشته محله زاوقان را ورودی سمنان می‌دانستند.

 وزیر میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی با تأکید بر ضرورت طراحی علمی، تخصصی و روایت‌محور «موزه شهدای مدرسه میناب» در مجموعه فرهنگی‌تاریخی کاخ سعدآباد، تصریح کرد: این موزه باید به بستری مؤثر برای شکل‌دهی گفتمان جهانی علیه جنایت علیه کودکان تبدیل شود؛ روایتی انسانی، مادرانه و تربیتی که بتواند نسل جدید، دانش‌آموزان و افکار عمومی جهان را با ابعاد این فاجعه آشنا سازد.

کاخ گلستان، میدان نقش‌جهان، باغ چهلستون و راه‌آهن سراسری، میراث جهانی ایران بودند که در چهل روز جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران دچار آسیب‌های جدی شدند. در این میان، راه‌آهن سراسری تنها اثر جهانی ایران بود که به طور مستقیم هدف حمله قرار گرفت و ۲ پل تاریخی در محدوده ثبت جهانی شبکه ریلی آسیب دیدند. هرچند تعمیر اضطراری ظرف چند روز انجام و تردد از روی این پل‌ها برقرار شد، اما از منظر میراث‌فرهنگی، همچنان موضوع مرمت این سازه‌ها که دارای ارزش‌های تاریخی و مهندسی هستند، محل چالش است.