سوانح ترافیکی همواره به عنوان یکی از مهمترین عوامل مرگ‌ومیر شهروندان در بسیاری از کشورهای جهان به شمار می‌رود. بر اساس آمارهای سازمان جهانی بهداشت تصادفات رانندگی هشتمین عامل مرگ و میر افراد در جهان است. این در حالی است که این سوانح در ایران سومین عامل مرگ و میر بوده و 6.5 درصد از کل متوفیان یک سال کشور، قربانیان این حوادث هستند.

سالانه در ایران حدود ۲۰ هزار نفر جان خود را در اثر این حوادث از دست می‌دهند. در سال‌ ۱۳۸۴ حدود 28 هزار نفر در حوادث رانندگی کشته شدند اما به تدریج و به خصوص در دهه 90 این آمار کاهش پیدا کرد و به حدود 16 هزار نفر رسید، اما از سال ۱۴۰۰ به بعد دوباره این آمارها افزایش پیدا کرد به گونه‌ای که در سال 1401، حدود 19 هزار و 500 نفر و در سال 1402 به 20 هزار و 45 نفر رسید در واقع طی این دو سال تعداد تلفات سوانح ترافیکی بین 8 تا ۱۶ درصد افزایش را از خود نشان داده است. این آمار نشان می‌دهد که به طور متوسط روزانه بین 45 تا 50 نفر جان خود را از دست داده و بیش از هزار نفر از آنها دچار مصدومیت شده که از این میزان حدود 100 نفر نیز معلول می‌شوند.

بار مالی سوانح رانندگی

تصادفات رانندگی بار مالی بسیار سنگینی بر کشور و خانواده‌ها تحمیل می‌کند که شامل هزینه‌های مستقیم پزشکی و امدادی، آسیب‌های مالی و زیست‌اجتماعی می‌شود. مطالعه‌ای در سال ۲۰۱۰ نشان داد هزینه سالانه تصادفات رانندگی در ایران حدود ۷.۲میلیارد دلار است که معادل ۲.۱۹ درصد از تولید ناخالص داخلی کشور بوده است. این در حالی است که برخی گزارش‌های هزینه‌ها را بین ۳ تا ۵ درصد تولید ناخالص داخلی تخمین زده‌اند. مثلاً بانک مرکزی هزینه مستقیم را حدود بین هفت تا هشت هزار میلیارد تومان و کل بار مالی را نزدیک به هشت درصد تولید ناخالص داخلی اعلام کرده‌اند.  

در سال ۲۰۱۳، یک مطالعه مجموع هزینه ناشی از مرگ و مصدومیت ناشی از تصادفات رانندگی را حدود ۳۹ میلیارد دلار برآورد کرد که معادل 6.46 از درآمد ناخالص داخلی بود . از سوی دیگر حدود ۴۸ هزینه‌ها مربوط به هزینه‌های مستقیم شامل درمان، خسارت‌های خودرو و امور اداری، ۳۴درصد به هزینه از دست رفتن تولید و ۱۷ درصد به هزینه‌های غیرقابل لمس مانند درد و آسیب روانی تعلق دارد.

فوت یا معلولیت یکی از اعضای خانواده (به‌ویژه نان‌آور) هزینه‌های غیرقابل جبران زیادی ایجاد می‌کند که فراتر از پرداخت دیه یا بیمه‌گر است. برای مثال، سالانه حدود ۳۰۰ هزار نفر مجروح یا معلول شده و نیاز به درمان، توان‌بخشی و در مواردی حمایت بلندمدت دارند که بار مالی زیادی بر خانواده‌ها وارد می‌کند.

نقش عوامل انسانی در تصادفات رانندگی

سرهنگ احمد شیرانی، رئیس مرکز اطلاعات و کنترل ترافیک پلیس راهور، در فروردین ۱۴۰۳ در گفت‌وگویی اعلام کرد که بیش از ۸۵ درصد علت تصادفات رانندگی عوامل انسانی بوده و کمتر از ۱۵ درصد باقی مانده به عواملی مانند خودرو و جاده مربوط می‌شود. همچنین در دوران اجرای طرح پویش نه به تصادف که از سوی وزارت بهداشت در نوروز ۱۴۰۳ اجرا شد، ۸۲ درصد از تصادفات را ناشی از عوامل انسانی مانند سرعت و سبقت غیرمجاز، بی‌توجهی، خستگی و خواب‌آلودگی اعلام کردند.

استرس، اضطراب، افسردگی، اختلالات خواب شامل بی‌خوابی یا خواب‌آلودگی، پرخاشگری یا اختلالات کنترل خشم، مصرف مواد مخدر و الکل نیز از جمله عوامل روانی مهم هستند نقش بسیار زیادی در بروز تصادفات رانندگی دارند. مطالعات نشان داده‌اند که ۳۰ تا ۴۰ درصد تصادفات منجر به فوت به نوعی با مشکلات روانی رانندگان (مثل اضطراب، خستگی ذهنی، پرخاشگری) مرتبط هستند.

ارزیابی سلامت روان در فرایند صدور گواهینامه رانندگی

بسیاری از کشورهای جهان برای کاهش تصادفات ناشی از عوامل انسانی، ارزیابی‌های روانی را در فرایند صدور گواهینامه انجام می‌دهند اگرچه شدت و شیوه آن متفاوت است در کشورهای اروپایی مانند آلمان، هلند، سوئد و… معاینات روانی-عصبی (Neuropsychological tests) برای مشاغل خاص (مثل رانندگان وسایل نقلیه سنگین، حمل‌ونقل عمومی و آمبولانس) الزامی است. برای متقاضیان گواهینامه عادی، فقط در صورت وجود سابقه بیماری روانی، تصادفات مشکوک، یا رفتارهای پرخطر نیاز به ارزیابی سلامت روان وجود دارد. در آلمان، در صورت داشتن سابقه مصرف مواد مخدر، ارزیابی‌های دقیق روانی و آزمایش‌های اعتیاد (MPU) انجام می‌شود.

در  ایالات متحده آمریکا و در اکثر ایالت‌های آن ارزیابی روانی هنگام صدور گواهینامه عمومی وجود ندارد اما در صورتی که سابقه‌ای از مشکلات روانی یا رفتارهای پرخطر از فرد ثبت شده باشد این ارزیابی انجام می‌شود. از سوی دیگر برای رانندگان حرفه‌ای، سلامت روان و سلامت جسمی با معاینات دقیق‌تری بررسی می‌شود.

در ژاپن برای صدور گواهینامه رانندگی سالمندان افراد بالای ۷۰ سال تست‌های شناختی و روانی را اجرا می‌کنند. اگر فردی سابقه مشکلات روانی شدید داشته باشد، نیاز به ارزیابی روانپزشکی دارد.

در ایران معاینات پزشکی اولیه شامل بینایی‌سنجی و برخی بررسی‌های جسمانی انجام می‌شود اما ارزیابی‌های سلامت روان انجام نمی‌شود، این در حالی است هفته گذشته اعلام شد که  براساس آیین‌نامه جدید صدور گواهینامه رانندگی مصوب هیئت وزیران، متقاضیان گواهینامه رانندگی، ملزم به دریافت گواهی سلامت روان از مراکز مورد تأیید وزارت بهداشت و سازمان پزشکی قانونی هستند. همچنین اعلام شد که این الزام برای تمامی متقاضیان اعم از پایه سوم، ویژه، موتورسیکلت و سایر پایه‌ها لحاظ می‌شود. همچنین هدف از الزام به دریافت گواهی سلامت روان برای صدور گواهینامه رانندگی، افزایش ایمنی در جاده‌ها و کاهش تصادفات رانندگی عنوان شد.

حذف شرط سلامت روان

 یک هفته پس از اعلام لزوم دریافت گواهی سلامت روان به عنوان پیش‌شرط دریافت گواهینامه رانندگی، پلیس راهور اعلام کرد که چنین الزامی وجود ندارد. سردار تیمور حسینی، رئیس پلیس راهور فراجا، اعلام کرد: «بر اساس مقررات و آیین‌نامه‌های جاری، ارائه گواهی سلامت روان برای دریافت یا تمدید گواهینامه رانندگی الزامی نیست و تنها در موارد خاص و با تشخیص تخصصی، ارجاع به روان‌پزشک یا روان‌شناس انجام می‌شود. در حال حاضر، تمامی معاینات پزشکی متقاضیان صدور یا تمدید گواهینامه‌های رانندگی صرفاً توسط پزشکان معتمد بهداد فراجا انجام می‌شود، پزشکانی که دوره‌های تخصصی لازم در زمینه بررسی سلامت جسمی و روانی را گذرانده‌اند و صلاحیت قانونی انجام این ارزیابی‌ها را دارند.»

 او افزود: «چنانچه در معاینات اولیه، پزشک به مورد مشکوکی در زمینه سلامت روان یا رفتار متقاضی برخورد کند، تنها در آن صورت، فرد به متخصصان روان‌پزشکی و روان‌شناسی مستقر در کمیسیون‌های پزشکی معتمد فراجا ارجاع داده می‌شود. هیچ الزامی برای بررسی روان‌پزشکی همه متقاضیان وجود ندارد و نیاز به ارائه گواهی سلامت روان پیش از مراجعه به مراکز معاینه پزشکی نیز مطرح نیست.»

به گزارش ایسنا، سردار حسینی یادآور شد: «کارشناسان و افسران پلیس راهور نیز این اختیار را دارند که در صورت مشاهده رفتارهای پرخطر یا نشانه‌های خاص، راننده را برای بررسی‌های تکمیلی به کمیسیون‌های پزشکی مربوطه معرفی کنند. تمام فرآیندهای ارزیابی سلامت متقاضیان گواهینامه با تکیه بر اصول علمی، سازوکارهای مشخص قانونی و رعایت حقوق شهروندی انجام می‌شود و مردم نباید نسبت به مراجعه‌های غیرضروری یا مراحل خارج از مسیر رسمی، دغدغه داشته باشند.»

ارزیابی سلامت روان گامی در جهت کاهش آسیب

اگرچه پلیس راهور الزام داشتن گواهی سلامت روان را به عنوان پیش‌شرط گواهی نامه رانندگی رد کرد با این حال یک روانشناس توجه به سلامت روان را عاملی برای کاهش آسیب رانندگی می‌داند. مهدی بیاتی روان‌شناس در گفت‌وگو با خبرنگار «پیام ما» با بیان اینکه با در نظر گرفتن سلامت روان در تمامی حوزه‌ها از جمله رانندگی، آسیب را کاهش داد، گفت: «برای کاهش آمار تصادفات و مرگ‌ومیر ناشی از آن، توجه به حوزه روان‌شناسی و ارزیابی سلامت روان در فرآیند صدور گواهینامه‌ها ضروری است اگر سلامت روان افراد مورد ارزیابی قرار گیرد و این ارزیابی به درستی انجام شود، می‌تواند به کاهش قابل توجهی در آمار تصادفات منجر شود.»

او افزود: «نگرانی‌هایی در مورد نحوه اجرای این ارزیابی‌ها وجود دارد. در بسیاری از موارد، ممکن است فرآیندهای مربوط به ارزیابی سلامت روان به صورت سطحی و با جنبه‌های تجاری انجام ‌شود. این امر باعث می‌شود که ارزیابی‌ها نتوانند به درستی وضعیت سلامت روان افراد را تشخیص دهند. در شرایط فعلی، بسیاری از سازمان‌ها که برای جذب نیرو ارزیابی سلامت روان الزامی کرده‌اند، تنها با یک مصاحبه کوتاه و غیرمؤثر، اقدام به صدور گواهینامه‌های سلامت روان می‌کنند که این موضوع می‌تواند تبعات منفی برای جامعه داشته باشد. بنابراین، نیاز است تا روش‌های ارزیابی سلامت روان بهبود یابد تا بتوانیم به هدف نهایی یعنی کاهش تصادفات و افزایش ایمنی در جامعه دست یابیم.»

رئیس سابق مرکز روان‌شناسی و مشاوره جهاد دانشگاهی، یادآور شد: «اگرچه اصل توجه به سلامت روان در صدور گواهینامه‌ها صحیح است، اما اجرای نادرست این فرآیند هم می‌تواند اثرات معکوسی داشته باشد و به جای کاهش آسیب‌های اجتماعی، آنها را افزایش دهد. مانند این است که بگوییم آب برای بدن ضروری است، اما اگر این آب آلوده باشد، مشکلات جدی به وجود می‌آورد. این موضوع کاملاً بدیهی است، اما متأسفانه ما در اجرای صحیح آن ناتوان هستیم. مانند بسیاری از مسائل دیگر، روابط و ساختارهای نامناسب باعث می‌شود که نتوانیم به درستی به این نیازها پاسخ دهیم. به عنوان مثال، اگر ارزیابی تصادفات به درستی انجام شود، می‌تواند به حل بحران‌ها کمک شایانی کند و در نهایت به بهبود وضعیت عمومی جامعه منجر شود.»