کنــار هــم قــرار گرفتــن پوشــاک و خودنمایــی و اســتفاده از مــد بــه‌عنــوان راهــی بــرای ارتبــاط گرفتن با دیگران، رازی نیســت کــه از کســی پنهــان باشــد. لباس‌هایی کــه مــا در طول زندگی خود می‌پوشــیم می‌توانــد داسـتان‌های زیادی از روحیات و شخصیت‌مان بـرای گفتـن داشـته باشـد؛ ماننـد تبـادل ایده‌هـا، شناخت روحیات و علایق یـا حتـی بیـان عقاید سیاسی. بنابرایــن، عجیــب نیســت کــه نظاره‌گــر تبعیــت مــد از جنبش‌هــای هنری، اجتماعی، سیاســی و حتی اعتراضــی در دوره‌های مختلف تاریخی باشــیم.

صنعت مد؛ منطقه‌ای امن برای ایده‌پردازی

لباس‌هــا می‌تواننــد بــه‌جــای هــزاران کلمــه صحبــت کننــد. بنابرایـن صنعـت مـد، منطقـه‌ای امن بــرای طراحــان قدرتمنــدی اســت کــه از طریــق ایــن صنعــت صدای خود را به گوش جامعه می‌رسانند؛ صدایی که گاه زیبایی‌های روحی یک هنرمند در قالب لباس را فریاد می‌زنند و گاه بلندگویی برای اعتــراض گروهی از افراد جامعه است که علیــه ناعدالتی‌هــا با پوشیدن لباس‌هایی خاص بــه عرصــه  نمایــش پناه می‌برنــد.

مدت‌هاســت «ویویــن وســت وود» با طراحی لباس‌های ویژه، از کمپین‌هــای مقابله با تغییــراقلیم و ضـد مصرفگرایـی دفـاع می‌کنـد و یا «ماریاگرازیـا چیـوری» اولین مجموعــه خــود را در ســال ۲۰۱۶ بــا شــعارهای فمینیســتی «همــه بایــد فمینیســت باشــیم» تزئیــن کــرد. البتــه فقــط طراحــان نیســتند کــه پیام‌هــای سیاســی را از طریــق لباس‌هــا به دیگران می‌رســانند. جنبش‌هــای فمینیســتی حــدود ۱۷۰ ســال را در بــر می‌گیرد و در طــول این زمــان، اســتایل زنــان بــه‌طــور چشــمگیری تغییــر کــرده اســت. امــا سـؤال اساسـی همیشـه یکسـان بـوده اســت که زنــان چگونــه بایــد لبــاس بپوشــند؟

۱۹۲۰-۱۸۴۸عصری به رنگ سفید

صدهــا زن در ۱۹ ژوئیــه ۱۸۴۸، در نیویـورک بـرای اولیـن کنوانسـیون حقــوق زنــان گــرد هــم آمدنــد. این گردهمایی در آن زمان که زنان درگیر پوشیدن لباس‌های بسیار بلند با ژپون‌های آهن‌دار بودند، دستاوردی بزرگ قلمداد می‌شد.

در اواســط قــرن نوزدهــم، بســیاری از زنــان لباس‌هــای ســنگین و دســت‌وپــاگیــر می‌پوشــیدند کــه بــرای پوشــیدن و درآوردن آن‌هــا نیــاز بــه کمــک داشــتند. امـا بـا نزدیک‌تـر شـدن به دهـه ۱۹۰۰ اســتقبال از لباس‌هــای راحت‌تر افزایـش یافـت؛ چـراکـه فعالیت‌هـای اجتماعــی زنــان گســترده‌تر شــده بــود. کــت‌وشــلوار بــرای زنــان در قــرن نوزدهــم وجــود نداشــت؛ زنــان در اواسـط ایـن قـرن زیاد بـه‌تنهایـی بیــرون نمی‌رفتنــد. یــک خانــم متشـخص اکثـر اوقـات در خانـه بـود و فقـط بـرای شـرکت در مراسم تشــریفاتی از منــزل خــارج می‌شــد. کمی بعدتر لباس‌هــای چنــدتکــه خــاص اســب‌ســواری و دوچرخــه‌ســواری بانــوان در دهــه ۱۸۹۰ رایــج شد. این لباس‌هــا شــبیه کــت‌و‌شــلوارهایی بودنــد کــه در راهپیمایی‌هــای اعتراضــی برابــری حقــوق زن و مــرد اســتفاده می‌شــد.

چندیــن دهــه بعــد، طرفــداران حقــوق زنــان، در بریتانیــا بــار دیگــر از لباس‌هــای خــود بــه‌عنــوان یــک بیانیــه اســتفاده کردنــد و جنبــش حقــوق زنــان را مجــدد احیــا کردنــد.

در آن دوران کــت‌و‌شــلوار بــرای حضــور در فعالیت‌هــای تجــاری، اداری و سیاســی طراحــی شــده بــود؛ موقعیتــی کــه زنــان در آن دوره تجربــه نمی‌کردنــد.

براســاس تحقیقــات، در دوره‌ای از تاریخ که رأی‌گیری برای انتخاب افراد آغاز شده بود، حــق رأی اغلــب مردانــه و برای زنان غیرجــذاب معرفــی می‌شــد. بــرای کمــک بــه مقابلــه بــا ایــن روایــت، رنــگ ســفید به رنــگ رایــج حــق رأی تبدیــل شد؛ تـا حـدی بـه ایـن دلیـل کـه نمــاد زنانگــی و پاکــی، و راهــی بــرای مقابلــه بــا تبلیغــات ضــد حــق رأی بــود.

دهــه ۱۸۵۰ پیراهن‌هــایی به‌وجود آمد کــه جامعــه جهانــی را متحــول کــرد. در آن زمان «آمیلیا بلومــر» نویسنده، طراح لباس و حامی حقوق زنان بود که توســط یکــی از گروه‌هــای طرفــدار حقــوق زنــان معــروف شــد. او نقش پررنگی در تغییر پوشش بانوان آن دوره داشت. آملیا بلومــر لباسی کژوال را جایگزین بــرای لباس‌هــای محدودکننــده زنــان آمریکایــی معرفـی کرد کـه بسـیار راحت‌تـر و سـبکتر بـود. بلومـر گفـت: «مـردان بــرای مدتــی بــه‌اجبــار لباس‌هــای مــا را بپوشــند، آنــگاه مــا از آنهــا تبعیــت می‌کنیــم». حتــی بــا وجــود ایــن بیانیه لباس بلومــر فقـط بـرای چنـدسـال محبـوب بـود، بــه ایــن دلیــل کــه بســیاری از زنــان آنهــا را جــذاب نمی‌دانســتند. بااین‌حال، در همان زمان گروه‌های حامی زنان، بـا دانســتن قــدرت لبــاس اعـلـام کــردند هـواداران حـق رأی زنـان نباید شـلخته بـه‌نظـر بیاینـد و حامیان را تشـویق بـه خریـد از فروشگاه‌هایی کردند که لباس‌های راحت‌تری برای زنان عرضه می‌کـردند.

تأثیر طراحی کوکو شنل

دیگــر فقــط طرفــداران حقــوق زنــان نبودنــد کــه از لبــاس بــرای کمــک بــه برابری جنســیتی اســتفاده می‌کردنــد. در اوایــل قــرن بیستم طراحــان پیشــگام، ماننــد «کوکــو شــنل»، شــروع بــه بازتــاب نگــرش نســبت بــه حقــوق زنــان کردنــد. به‌گفته مورخان، یکــی از راه‌هــای اصلــی پیشــرفت و اســتقلال بــرای زنــان پذیــرش تدریجــی اســتفاده از شــلوار بــود. شــنل بــرای تســریع ایــن حرکــت بســیار تــلاش کــرد و اغلــب در طــول روز شــلوارهایی گشــاد بــه ســبک ملوانــی، معــروف بــه شــلوار قایقرانــی می‌پوشــید و بــا همیــن اسـتایل جلـوی دوربیـن عکاسـان ظاهـر می‌شد. شــلوار نشــان‌دهنــده آزادی و راحتـی بـود؛ مفهومـی کـه بـا تغییـر نگــرش نســبت بــه‌نحــوه زندگــی زنــان در قــرن بیســتم مشــابه بــود.

شــنل طرح‌هــای اغــراق‌شــده لبــاس آن زمــان را بــا ســیلوئت‌های زنانــه-مردانــه جابه‌جــا و کت‌ودامــن را بــه نمــاد قــدرت در میــان زنــان معرفــی کرد. ســیلوئت زنانه-مردانــه دهــه ۲۰ شــنل در فرهنــگ فلپــر رایــج شده بود؛چــراکــه در آن، زنــان فرضیــه لباس‌هــای کلیشــه‌ای را رد کــرده بودنــد. بالاپوش‌های محدودکننــده و دامن‌هــای بلنــد بــا یــک ســجاف نامحســوس جایگزیــن شـدند کـه بـه زنـان اجـازه می‌دادنـد آزادانه‌تــر در مجامع عمومی حضور یابند.

ایــن ســبک جدیــد فلپــر کــه با مــدل مــوی بــاز همــراه بــود، هنجارهــای اجتماعــی را زیــر پــا گذاشــت. زنــان آمــاده بودنــد تــا از ســال‌ها ســنت ســختگیرانه جــدا شــوند و دوره جدیـدی از جسـارت را جشـن بگیرند.

زنان و جنگ

سـال‌ها بعـد، آغـاز جنگ جهانـی دوم در ســال ۱۹۳۹، مفاهیــم نقش‌هــای جنسـیتی سـنتی در جامعـه را تغییـر داد. هنگامــی کــه مــردان بــه جنــگ اعــزام شدند، زنــان نقــش خــود را در جامعــه بــه‌عهــده گرفتنــد. زنــان مســائل مالــی خانــه را مدیریــت کردنـد، یـاد گرفتنـد چگونـه ماشـین تعمیــر کننــد و در کارخانه‌هــا کار کننـد و بـه‌خوبـی از عهـده انجـام کارهــای دفتــری در ارتــش برآمدنــد. زنــان ســیلوئت‌های کاربردی‌تــر و مردانه‌تــری را انتخــاب کردنــد و خدمــت کــردن در یونیفــرم نقــش بـسـزایی در ایـن تغییـرات داشـت.

۱۹۸۰-۱۹۶۰ عصری که زنــان ناخــدای کشــتی‌های خود شدند

انتشـار کتـاب رمز و راز زنانه «بتی فریــدان» در ســال ۱۹۶۳ بــرای بســیاری از زنانــی نوشــته شــده بــود کـه در تـلاش بودنـد تـا یـک خانـه‌دار ایــده‌آل بــه‌نظــر بیاینــد، بــه‌ویــژه پـس از اسـتقلالی کـه در طـول جنگ جهانــی دوم بــه‌دســت آورده بودنــد.

وقتــی جنــگ در ســال ۱۹۴۵ بــه پایــان رســید، زنــان بــا لباس‌هــای زیــپ‌دار و راحت بــه خانــه و مــد زنانــه برگشــتند. فریــدان اســتدلال می‌کنــد زنــی کــه می‌خواهــد نظــر و عقیــده خــود را بیــان کنــد، هیــچ مشــکل و ایــرادی نــدارد بلکــه مشــکل مربــوط بــه جامعــه‌ای است کــه ترجیــح می‌دهــد وجــود یــک زن را محــدود کنــد.

در دهـه ۶۰ بـود کـه مجـدداً کمدهـای زنانـه بـا لبـاس جدیـد جسـورانه‌ای متحــول شد. ایــن طــرح توســط «ماریکوانــت» ظهــور پیـدا کـرد. سـال ۱۹۶۱ زنـان وارد عصـر جدیدی از آزادی جنسـی شـدند و دامـن کوتـاه بــه نمــادی از آن تبدیــل شد.

بــاایــن‌حــال، در ســال ۱۹۶۸ کمپین‌هــا و مجلــات مــد شــروع بــه تبلیــغ دامن‌هــای میــدی کردنــد تــا آنهــا را جایگزیــن دامن‌هــای مینــی کننــد، امــا زنــان بــا ایــن تغییــر ناگهانــی خشــمگین شــدند و شــروع بــه پرســیدن ایــن سـؤوال کردنـد کـه چـرا بایـد بـه‌طـور مـداوم استایلشــان توســط بــزرگان مــد دیکتــه شــود و یــا تغییــر کنــد.

روزنامــه ســانتا ماریــا تایمــز در مــورد ایــن تغییــر نگــرش نوشت: «مطالبـی کـه از معتبرتریـن خانه‌های مــد جهــان فرســتاده می‌شــوند، قابـل درک نیسـتند. زنـان بـه تعمیـم ســطحی در مــد توجــه نمی‌کننــد. آنهـا ذاتـاً بـه مـد وابسـته هسـتند و لباس‌هایـی می‌پوشـند کـه برازنـده آنهاسـت، نـه طراحـان … . بـرای اولین‌بــار، زنــان ناخــدای کشــتی‌های خودشــان هســتند نــه طراحــان کــه بــر مــوج ترندهــا ســوار می‌شــوند. در هــر دوره‌ای، شــما زنانــی داریــد کـه متعلقـات زنانـه را دوسـت دارنــد و فکــر می‌کننــد آیــا بایــد ایــن را رهــا کنــم تــا فمینیســت باشــم؟ امــا همچنیــن شــما زنانــی داریــد کــه از آرایــش متنفرنــد. هــر کــدام در دوره‌هــای مختلــف تاریــخ صــدای بلندتــری دارنــد.»

 از سال ۱۹۹۰ تا کنون فمینیســم در زمــان مــوج ســوم مبهـم و گنـگ اسـت و برخـی حتـی اســتدلال می‌کنند کــه مــا در حــال حاضــر در یــک مــوج چهــارم دیجیتــال هســتیم. بااین‌حال، آنچــه واضــح اســت ایــن است کــه بــا شــهادت «آنیتــا هیــل» علیــه «کالرنــس تومــاس»، قاضــی دادگاه عالــی، فمنیسم شعله‌ور شــد؛ زمانــی کــه در ســال ۱۹۹۱ ادعــا کــرد کــه او در محــل کار مــورد آزار و اذیــت جنســی قــرار گرفتــه اســت.

انتصــاب او موجــی از زنــان را بــرای کاندیداتــوری کرســی‌های سیاسـی در سـال بعـد جسـور کـرد و رسـانه‌هـا آن سال را سـال زن نامیدنـد.

ظهور پانک‌ها

 دهــه ۹۰ همچنیــن شــاهد ظهــور جنبــش فمینیستی زیرزمینــی پانــک بــود. یکــی از معروفترین گروه‌های راک آن زمــان دختران آشوبگر ۳۰ بودنـد. در گروه‌های پانـک بـه موضوعاتـی ماننـد سوءاستفاده خانگــی، جنســی، مردســالاری و توانمندســازی زنــان پرداختــه می‌شد. لباس‌های آنهــا نشان‌دهنده مواضــع سیاسی آنها بــود. لباس‌هایی کــه نوازنــدگان گــروه پانــک می‌پوشیدند، بــا پیام‌های گرافیکــی جســورانه‌ای تزئیــن می‌شد و موتیف‌های زنانــه را ماننــد رنــگ صورتــی دوبــاره بــه صنعــت مــد برگرداندنــد و معنایــی فمینیســتی بــه آنهــا داد.

امروز؛ عصر رد دوگانگی مردانه و زنانه

 اکنــون نگرش‌ها در مــورد مــد زنـان دوسـتانه‌تر شـده اسـت. سـبک انتخابـی یـک زن نسـبت بـه دهـه ۶۰ و ۷۰ از نظــر اجتماعــی کمتــر مــورد قضــاوت قــرار می‌گیرد و باعــث تحریــک اذهــان عمومــی نمی‌شود.

 تنهـا مـوردی کـه ایـن مـوج را تعریـف می‌کنــد و تأکیــد زیــادی بــر آن دارد، ایــن مطلــب است کــه چگونــه زنــان می‌توانند هم‌زمان رژلــب بزنند و کفش‌های پاشنه‌دار بپوشــند و فمینیسـت هـم باشـند، یـا نمی‌توانند یــا نمی‌خواهند هیچ‌کدام از اینهـا را بپوشـند و هنـوز فمینیسـت باشــند. ایــن در مــورد انتخــاب و تعریـف از خـود و رد دوگانگـی مردانـه و زنانـه اسـت. لبـاس به‌عنوان نمـاد برابــری، در حــال حاضــر، به‌اندازه زنــان معاصــر چندوجهی اســت.