سال 1401 برای نخستین‌بار موضوع چالش در لایروبی بنادر شمالی کشور به میان آمد. پسروی آب خزر، علاوه‌بر همۀ مشکلات محیط زیستی و تأثیر معیشتی که بر حاشیه‌نشینانش داشت، حالا بخشی از اقتصاد کشور را نشانه رفته است و اثراتش را در حمل‌ونقل دریایی کشور نشان می‌دهد. کاهش عمق ایمن آبراهه‌ها و افزایش رسوب‌گذاری طی سال‌های اخیر و با شدت گرفتن اثرات تغییر اقلیم در نوار شمالی کشور، حجم نیازمند لایروبی و برداشت بنادر را افزایش داده و انجام‌نشدن آن، پهلوگرفتن کشتی‌ها حتی در لنگرگاه را دشوار کرده است. بنا‌به اعلام شرکت کشتیرانی دریای خزر، در سال 1401 و با‌توجه‌به شرایط کشور روسیه و مجموعه تحولاتی که در حوزۀ مسیر‌‌های حمل بار این کشور به‌دلیل مناقشات با اوکراین صورت گرفته است، حجم تقاضا برای صادرات به روسیه با رشد فزاینده‌‌ای مواجه شد. حالا دولت دارد تلاش می‌کند از راه‌حل مشارکت بخش خصوصی برای تسریع لایروبی بنادر چهارگانۀ شمالی استفاده کند تا شاید فرصت سیاسی گسترش صادرات با روسیه از بین نرود؛ گرچه هنوز نتوانسته است به بخش زیادی از این تقاضا پاسخ مثبت دهد.

موضوع پسرفت آب خزر از سال گذشته به موضوعی جدی میان کارشناسان حمل‌ونقل دریایی و سازمان بنادر و دریانوردی کشور تبدیل شد، اما موضوع بازنگری در طرح‌های توسعه و نگهداری بنادر خزر از سال 96 و زمان وزارت «عباس آخوندی» در وزارت راه‌وشهرسازی به‌صورت جدی در دستور کار قرار گرفت. او اعلام کرده بود: «بنادر شمالی کشور نیاز به بازنگری دارند و این مأموریت جدید سازمان بنادر است. متأسفانه، دریای شمال یک دریای بسته و میزان حمل‌ونقل در آن بسیار محدود است، درحالی‌که این دریا دارای ظرفیت‌های بسیاری است که باید از آنها برای بهره‌وری بیشتر استفاده کنیم.»
موضوع توسعه‌نیافتن بنادر شمالی کشور طی 30 سال اخیر همیشه به گردن دریا افتاده است. یک‌بار سازمان بنادر و دریاوردی اعلام می‌کند که پیشروی آب خزر، یعنی رخدادی که دهۀ هفتاد همۀ نوار ساحلی خزر را متأثر کرد، دلیلِ چالش بندرداری شمالی است و اکنون نیز پسروی آب دریا که بنا‌به آخرین اعلام رسمی دولت تا سطح تراز منهای 29 اتفاق افتاده است.
روز گذشته بود که مدیرعامل سازمان بنادر و دریانوردی کشور اعلام کرد که باتوجه‌به کاهش تراز آب در خزر، تسریع در لایروبی حوضچه و کانال دسترسی بندر نوشهر و فریدونکنار بسیج همۀ امکانات برای رفع این مشکل ضرورت است.

با شدت گرفت پسروی آب دریای خزر و آمارهای مندرج در سایت سازمان بنادر و دریانوردی نشان می‌دهد که عملکرد بنادر تجاری شمالی ایران از در سال 1401 نسبت به سال 1400، 7 درصد کاهش داشته است. همچنین عملکرد تناژی این بنادر حدود 2 درصد کاهش داشته است

حادترین وضعیت از آن نوشهر
براساس آنچه وب‌سایت خبری سازمان بنادر و دریانوردی کشور منتشر کرده است «علی اکبر صفایی» در جلسه‌ای با معاونان این سازمان، لایروبی بنادر را یکی از مهمترین بخش‌های توسعۀ فعالیت و افزایش حجم مبادلات تجاری و توسعۀ روابط اقتصادی با کشورهای همسایه توصیف کرد. او همچنین یکی از مهمترین چالش‌ها را متوجه بندر نوشهر دانست: «امروز بندر نوشهر به‌عنوان منطقۀ ویژۀ اقتصادی که نقش قابل توجه و ارزنده‌ای را در تجارت دریایی شمال کشور ایفا می‌کند، با مشکل لایروبی مواجه است. باتوجه‌به شرایط کنونی بندر نوشهر، باید با بسیج همۀ امکانات برای رفع مشکل لایروبی حوضچه و کانال دسترسی، اقدام فوری صورت گیرد تا روند تردد آسان و ایمن کشتی‌ها با سهولت بیشتری انجام شود.»
مسئله‌ای که گریبان بندر نوشهر را گرفته گویی در مورد بندر فریدونکنار نیز باشدت زیادی وجود دارد. صفایی، لایروبی آبراهه و حوضچۀ این بندر را هم به‌عنوان اولویت دیگری اعلام کرده است: «باتوجه‌به کاهش تراز آب دریای خزر، لایروبی حوضچه و کانال دسترسی بندر فریدونکنار نیز باید در دستور کار قرار گیرد و برای این کار باید از همۀ امکانات و ظرفیت‌های موجود استفاده کرد.»
او توضیح داده بود: «بندر نوشهر یکی از بنادر فعال ما در کشور است و بندر امیرآباد نیز در همین راستا فعالیت خوبی دارد. تراز آب دریای‌ خزر کاهش چشمگیری داشته است و بنابراین، تلاش کردیم تا عقب‌افتادگی‌ای را که در رابطه با عدم تأمین لایروب در حوزۀ دریای خزر بوده است، انشالله با مصوبه‌ای که اخذ خواهیم کرد جبران کنیم و موضوع لایروب را در اولویت قرار دهیم که البته مکاتبات لازم نیز در این زمینه انجام شده است. اما در مازاد با تأمین لایروب توسط سازمان بنادر و دریانوردی و بخش خصوصی، مباحث لایروبی بندر نوشهر و فریدونکنار به‌زودی و با سرعت و از طریق پیمانکاران توانمند آغاز خواهد شد.»

یک کارشناس بندر: در کنار پسروی آب دریای خزر آورد مصالح و رسوب به‌واسطۀ رودخانه‌‎هایی که به این دریاچه می‌ریزد بسیار بالاست. همچنین آورد آب از ولگا، اصلی‌ترین تأمین‌کنندۀ آب خزر به‌شدت کاهش پیدا کرده است

4 بندر شمال، درگیر با کاهش تراز آب
این گفته‌ها در شرایطی است که «سعید کیاکجوری» مدیرکل بنادر و دریانوردی استان مازندران به «پیام ما» می‌گوید: «برای رفع مشکلات و چالش‌های فراروی توسعۀ این بنادر به‌ویژه در زمینۀ لایروبی نیازمند مساعدت ویژۀ سازمان بنادر کشور است. لایروبی کانال ورودی بندر نوشهر به‌میزان حدود ۵۰۰ هزار متر مکعب برای ۲۰۰ متر ورودی بندر باتوجه‌به عقب‌رفت آب دریا، تعامل بندر با شهر، تبدیل وضعیت استخدامی نیروهای شرکتی ما از جمله مشکلاتی است که نیازمند رفع در مدت زمان کوتاه است.»
«هادی حق‌شناس»، کارشناس معاون سابق سازمان بنادر و دریانوردی، به «پیام ما» می‌گوید که این مشکل در میان هر چهار بندر شمالی عمومیت دارد و باتوجه‌به تداوم روند رو به کاهش آب دریاچه خزر، گسترش خواهد داشت.
این کارشناس مدیریت بنادر معتقد است که هزینه‌های بالای بندرداری و چند برابر شدن نیاز به لایروبی در راه‌آب‌ها و حوضچه‌های این بنادر سرعت کار را بسیار کند کرده است: «اینکه از مشکل لایروبی صحبت می‌کنیم به این معنی نیست که لایروبی بنادر انجام نمی‌شود، بلکه به این معناست که حجم رسوب واردشده و همچنین جلوآمدن خشکی، کاهش عمق آب و کاهش عمق درفت‌ها نیاز به چاره‌جویی عاجل دارد.»
«سیاوش رضوانی»، کارشناس لایروبی بنادر که سابقه مدیریت در برخی بنادر ایران مانند بندر چابهار را داراست، اکنون در بخش خصوصی فعالیت می‌کند. او معتقد است که تنها راه تسریع در لایروبی بنادر شمال ایران، استفاده از بخش خصوصی است: «یکی از وظایف سازمان بنادر و دریانوردی و بندرداری است. بخشی از این پروسۀ بندرداری، لایروبی آبراهه‌ها و حوضچه‌هاست. اما باید توجه کنیم که دریای خزر وضعیتی بسیار متفاوت از دریای جنوب دارد. به این معنا که حتی پیش از کاهش تراز آب دریا هم ما مشکلات زیادی در لایروبی داشتیم.»
چاره به‌دست بخش خصوصی
رضوانی به سال‌هایی اشاره می‌کند که آب دریای خزر به‌سمت ساحل پیشروی کرده بود: «در زمان پیشروی آب خزر به‌دلیل عقب‌رفتن ساحل هم ما مشکلات زیادی در بنادر گیلان و مازندران داشتیم. حالا هم همان مشکلات تشدید شده است. پسروی آب باید در کنار آورد زیاد مصالح به خزر بررسی شود. در همین ایران تمام رودخانه‌های شمال که به خزر می‌‌ریزد، حجم مصالح و رسوبات زیادی را به دریا وارد می‌کند. از آن طرف آبدهی ولگا بسیار کم شده است. می‌دانید که حدود 80 درصد آبدهی به خزر از طریق ولگا انجام می‌شود. اما به‌دلیل ساخت‌های بند و سد در بالادست و برداشت بسیار زیاد در پایین‌دست ولگا، بخش زیادی از حقابۀ خزر تأمین نمی‌شود. البته براساس آخرین گفت‌وگوهایی که با مدیران دولتی داشتیم، این موضوع در حال مذاکره با روسیه است.»
او توضیح می‌دهد که گرچه لایروبی بندرهای خزر بسیار ضروری است، اما بخش خصوصی باید فرصت تهیۀ تعداد کافی ساکسن، کاتر و لایروب را داشته باشد: «هماهنگی‌های خوبی انجام شده است. در بنادر مازندران لایروب‌ها مدام در حال فعالیت هستند، اما تعداد دستگاه‌ها کم است. با هماهنگی دولت شرایط خرید دستگاه‌های جدید فراهم شده است و امیدواریم بتوانیم زودتر این تجهیزات را فراهم کنیم. تنها راه نجات برای بنادر همکاری گسترده‌تر بخش خصوصی و دولت است. سازمان بنادر سال‌هاست که بسیاری از تکالیف مقدور در اصل 44 را برون سپاری می‌کند و حالا هم استفاده از بخش خصوصی، تسهیل فعالیت و پس از آن نظارت بر حسن انجام کار، بهترین راهی است که می‌تواند در این برهه داشت.»
آمارهای مندرج در سایت سازمان بنادر و دریانوردی نشان می‌دهد که عملکرد بنادر تجاری شمالی ایران از در سال 1401 نسبت به سال 1400، 7 درصد کاهش داشته است. همچنین عملکرد تناژی این بنادر حدود 2 درصد کاهش داشته است. گرچه عملکرد کانتینری در این بندرها افزایش داشته است، اما سازمان بنادر و دریانوردی بلافاصله پس از اعلام این عملکرد توضیحی منتشر کرده است مبنی‌بر اینکه علت کاهش تناژ عملکرد بنادر شمالی ایران، به‌علت فقدان کشتی کافی برای حمل محمولات تجاری انباشته‌شده در بنادر مذکور است. همچنین فقدان کشتی در دسترس برای بارگیری محمولات صادراتی و ترانزیتی و همچنین خودرو از بنادر تجاری شمالی ایران را عمدتاً می‌توان به مشکلات تردد کشتی‌ها در کانال ولگا و آبراهه‌های بنادر به‌علت کاهش عمق ایمن و معطلی گستردۀ کشتی‌های باری ایرانی در لنگرگاه بندر آستاراخانِ روسیه و یا کشتی‌ها در لنگرگاه‌های ایران است.