امینه در 43 سالگی مادر 6 بچۀ قد و نیم‌قد بود که سوریه جنگ و مجبور شد برای حفظ جانش راهی شهر قهرمان مرعش ترکیه شود. نه شغلی داشت و نه درآمدی. در فقر و نداری به امید آینده‌ای شاید روشن‌تر از آنچه در سوریه با آن روبه‌رو بود، سر می‌کرد. تا زلزلۀ شدید ترکیه و سوریه همۀ آن چیزی را که به جان کندنی برای خود ساخته بود، از او گرفت. این داستان زندگی نه فقط امینه که 71.1 میلیون نفر دیگر تا پایان سال 2022 در سراسر جهان بود. کسانی که با جنگ و خشونت یا سیل و زلزله و بلایای طبیعی آواره شده بودند، برای بار دوم یا سوم طعم تلخ آوارگی را چشیدند. براساس گزارش تازۀ مرکز پایش جابه‌جایی‌های داخلی (IDMC)، این میزان نسبت به سال 2021 با افزایش 20 درصدی روبه‌رو بوده است و بالاترین رکورد آوارگی در طول تاریخ به حساب می‌آید. آوارگی‌هایی که در کنار افزایش آسیب‌پذیری جمعیتی بزرگ از مردم جهان، ناامنی‌های غذایی را به‌ویژه پس از همه‌گیری کرونا تشدید کرده است. هرچند آوارگی داخلی یک پدیدۀ جهانی است، اما نزدیک به سه‌چهارم آوارگان داخلی جهان تنها در 10 کشور سوریه، افغانستان، جمهوری دموکراتیک کنگو، اوکراین، کلمبیا، اتیوپی، یمن، نیجریه، سومالی و سودان، زندگی می‌کنند.

جابه‌جایی‌های اجباری داخلی از یک طرف با خشونت و جنگ و از طرف دیگر بلایای طبیعی در طول سال 2022، حدود 61 میلیون نفر را مجبور به ترک خانه و کاشانه‌شان کرد. به گزارش سازمان بین‌المللی مهاجرت (IOM)، این آمار 60 درصد بیشتر از سال 2021 و بالاترین رقمی است که تاکنون ثبت شده. براساس این گزارش طی 10 سال گذشته کشورهای جنوب صحرای آفریقا، خاورمیانه و شمال آفریقا بیشترین تعداد آوارگان داخلی را داشته‎اند.
خشونت و آوارگی میلیون‌ها نفر
28.3 میلیون نفر مجبور به جابه‌جایی داخلی به‌دلیل درگیری و خشونت شدند. جنگ در اوکراین، حدود 17 میلیون نفر را آواره کرد تا این عدد بالاترین میزان آوارگی هر کشوری در تاریخ باشد. همچنین 60 درصد جابه‌جایی‌های اجباری که در سایۀ جنگ اتفاق افتاده است، از مرز‌های اوکراین به کشورهای دیگر دنیا بوده. این اعداد تقریباً دو برابر آماری است که سال 2021 به ثبت رسیده بود. گرازش مرکز پایش جابه‌جایی‌های داخلی می‌گوید که 47 درصد جابه‌جایی‌های داخلی اجباری ناشی از درگیری و خشونت است. این اعداد و ارقام از افزایش 3 برابری خشونت در میانگین 10 سال گذشته خبر می‌دهد. به‌علاوه افزایش 17 درصدی درگیری و خشونت نسبت به سال 2021، 62.5 میلیون نفر در 65 کشور را تا پایان سال 2022 آواره کرد.

ایران جزو 5 کشوری است که بیشترین میزان جابه‌جایی داخلی را در سال 2022 با آوارگی 42 هزار نفر به دلیل حوادث طبیعی ثبت کرده. سیل زمستان سال 2022، 19 هزار نفر و سیل مانسون و زلزله نیز 11 هزار و 200 نفر را مجبور به جابه‌جایی کرد

بلایای طبیعی بلای جان آوارگان
8.7 میلیون نفر تا پایان سال 2022 در 88 کشور با وقوع بلایای طبیعی مجبور به جابه‌جایی شدند. این میزان از افزایش 45 درصدی جابه‌جایی آدم‌ها نسبت به سال 2021، به‌دلیل حوادث طبیعی خبر می‌دهد. بیشترین جابه‌جایی‌ها در افغانستان با آوارگی 2 میلیون و 164 هزار نفر و در مقام دوم پاکستان با 1 میلیون و 25 هزار نفر رخ داده است. به‌علاوه 25 درصد از جابه‌جایی‌های جهانی در بلایای طبیعی ناشی از سیل‌ مانسون در پاکستان است. ایران هم جزو 5 کشوری است که بیشترین میزان جابه‌جایی داخلی را در سال 2022 با آوارگی 42 هزار نفر به‌دلیل حوادث طبیعی ثبت کرده. سیل زمستان سال 2022، 19 هزار نفر و سیل مانسون و زلزله هم 11 هزار و 200 نفر را مجبور به جابه‌جایی کرد.
پدیدۀ آب‌وهوایی لانینا نیز برای سومین سال متوالی ادامه یافت و سیل‌ها و جابه‌جایی‌های بی‌سابقه‌ای در کشورهای پاکستان، نیجریه و برزیل به راه انداخت. همچنین، این پدیدۀ آب‌وهوایی بدترین خشکسالی ثبت‌شده در سومالی، اتیوپی و کنیا را به‌وجود آورد و 2.1 میلیون جابه‌جایی اجباری را رقم زد. 32.6 میلیون نفر فقط در طول سال 2022 با سهم 53 درصدی بلایای طبیعی مجبور به جابه‌جایی شدند. 98 درصد این جابه‌جایی ناشی از خطرات مرتبط با آب‌وهوا مانند سیل، طوفان و خشکسالی بوده است. این بلایا 41 درصد بیش از میانگین 10 سال گذشته گزارش شده‌اند.
رنج جهانی ناامنی غذایی
درگیری، بلایا و آوارگی جمعیت زیادی از مردم دنیا، ناامنی غذایی جهانی را تشدید کرده است. آوارگی جمعیت و ناامنی غذایی کشورهای جمهوری دموکراتیک کنگو، نیجریه، افغانستان، اتیوپی و یمن به بالاترین حد خود در سال 2022 رسید. همچنین جنگ اوکراین و روسیه که از بزرگترین تولیدکنندگان کود و غلات در جهان هستند، تأثیر زیادی بر زنجیره‌های عرضه جهانی و قیمت مواد غذایی داشته است. به‌این‌ترتیب، ناامنی غذایی در بسیاری از کشورهایی که جابه‌جایی داخلی برای آنها تبدیل به یک مسئله شده، شدیدتر از گذشته در جریان است.
نیاز جوامع آواره به راهکارهای پایدار
به گزارش مرکز پایش جابه‌جایی‌های داخلی، «آنتونیو ویتورینو»، مدیرکل سازمان بین‎المللی مهاجرت دربارۀ این وضعیت گفت: «ما شاهد ادامۀ روند فجایع بی‌سابقه در مقیاس بزرگ هستیم که باعث تلفات جانی، تخریب خانه‌ها و معیشت‌ها و سطوح جدیدی از آوارگی می‌شود.» او تأکید کرده که راهی به جز تقویت تلاش‌های مشترک مقابله با تغییر اقلیم و سرمایه‌گذاری در مسیرهای مهاجرتی امن و منظم نمانده است. ویتورینو اضافه کرد: «نیازسنجی افرادی که به‌دلیل درگیری، خشونت و بلایا مجبور به جابه‌جایی شده‌اند، از مسیر کمک‌های بشردوستانه می‌گذرد. باید بی‌قیدوشرط کمک‌های نقدی و حیاتی را برای حمایت از مردمی که مجبور به تن‌دادن به آوارگی شده‌اند، را ارائه دهیم.» گزارش IDMC نیز تأکید می‌کند که باید نیازهای افراد متأثر از جابه‌جایی و ناامنی غذایی، به‌سرعت شناسایی شود و نیازهای آنها به‌ترتیب اولویت‌ رفع شود. همچنین ایجاد معیشت پایدار و مهارت‌آموزی برای آوارگان داخلی به افزایش همزمان امنیت غذایی و خوداتکایی جوامع و کشورها کمک می‌کند. به‌علاوه مهمتر از کمک‌های فوری بشردوستانه، سرمایه‌گذاری بر اقداماتی که به کاهش خطرات تغییر اقلیم و افزایش تاب‌آوری جوامع آواره بیانجامد، ضروری است.