بروز زمین‌لرزه‌های پرشمار در شهرستان خوی را می‌توان از زوایای مختلف مورد کنکاش قرار داد. یکی از پرسش‌های مهمی که ممکن است اذهان عمومی را درگیر کند این است که روند شکل‌گیری این زمین‌لرزه‌ها چگونه بوده و آیا میان این رخداد و مسائل محیط زیستی منطقه مانند خشک شدن دریاچه ارومیه رابطه‌ای وجود دارد یا خیر. نوشته مهدی زارع، زلزله‌شناس و رئیس شاخه زمین‌شناسی فرهنگستان علوم درباره این موضوع پیش روی شماست.

شهرستان خوی در شمال آذربایجان غربی در ساعت 13 و 38 دقیقه روز چهارشنبه 28 دی‌ماه 1401 با زمین‌لرزه‌ای با بزرگای 5.6 لرزید و در 24 ساعت اول بعد از لرزه اصلی، 16 زمین‌لرزه با بزرگای بیش از 3 در پهنه رومرکزی رخ داد. خانه‌ها بین 20 تا 80 درصد در 15 روستا به مرکزیت فیرورق در ده کیلومتری غرب خوی خسارت دیده‌اند. زمین‌لرزه با ژرفای ده کیلومتر، 28000 نفر را در معرض لرزش بسیار شدید و تا 294000 نفر را در معرض لرزش شدید قرار داد. نزدیک به 400 نفر مجروح شدند که 120 نفر با جراحات بیشتر با مصدومیت ناشی از فرار از منطقه زلزله‌زده گزارش شد. در همین پهنه در بامداد 13 مهر 1401 زمین‌لرزه‌ای با بزرگای 5.6 در هفت‌کیلومتری جنوب‌ شرق خوی رخ داد. سازوکار هر دو زلزله مهرماه و دیم‌اه با بزرگای 5.6 امتدادلغز، با غلبه گسل سیه-چشمه-خوی با راستای شمال‌ غرب-جنوب شرق و حرکت امتدادلغز راست‌گرد و مؤلفه کوچک‌تر فشاری، بوده است. در زلزله مهرماه هم حدود 250 مصدوم با خسارت‌های مادی از قبیل آسیب به منزل‌های مسکونی گزارش شد‌.

به نظر می‌رسد که تحریک گسل‌های پیرامون دریاچه ارومیه به دلیل تغییرات شدید محیطی‌، از نکات مهم قابل توجه به‌ویژه در مورد زلزله‌های اخیر خوی، و همچنین احتمال تحریک گسل‌ها برای رخداد زمین‌لرزه‌های بزرگتر بعدی باشد

اکنون یکی از پرسش‌های مهم این است که آیا خشک شدن دریاچه ارومیه در تحریک رخداد زمین‌لرزه‌های خوی موثر بوده است؟ در این نوشتار می‌کوشیم به این پرسش پاسخ دهیم.
می‌دانیم که منطقه پیرامون دریاچه ارومیه لرزه‌خیزی بالایی دارد. در این ناحیه گسل‌های سرو و ارومیه (شمالی-جنوبی) با گسل‌های شمال‌ غربی-جنوب شرقی مانند گسل شمال تبریز، گسل خوی و گسل سیه چشمه-خوی تلاقی دارند. دریاچه ارومیه یکی از بزرگترین دریاچه‌های نمک جهان به سرعت در حال از دست دادن آب و خشک شدن است. این خطر محیط زیستی نگرانی‌هایی را در مورد عواقب و تأثیر آن بر جوامع اطراف ایجاد کرده است. برآمدگی‌های تراورتنی در امتداد گسل‌های امتداد لغز با راستای شمال‌ شرقی–جنوب‌ غربی مشاهده می‌شوند که موازی با گسل‌های نرمال کف دریاچه ارومیه، شکل‌دهنده فروکشش (گودی محل دریاچه)، در سامانه برشی «راستالغز راستگرد» ناحیه شمال غرب ایران هستند. گنبدهای آتشفشانی پلیوسن-کواترنر در این منطقه بین لایه‌ها و برآمدگی‌های تراورتن رنگی قابل مشاهده‌اند. حوزه دریاچه ارومیه در یک منطقه «زمین‌ساختی» فعال در امتداد گسل‌های اصلی امتدادلغز شکل گرفته است.
دریاچه ارومیه محدودیت‌های شدیدی در منابع آبی دارد و به طور فزاینده‌ای به دریاچه نمک تبدیل شده است. خشکسالی با تغییر کاربری اراضی و افزایش سطح نمک، موجب تغییرات مساحت دریاچه به‌ویژه در 25 سال اخیر شده است. از سال 1375 تا 1380 با روند تغییرات آب دریاچه، کمتر از 2 درصد از مساحت آب دریاچه کاهش یافته است. از سال 1380 تا 1390 فرایندهای کوچک شدن سریعتر انجام شد و بیش از 28 درصد از مساحت آب دریاچه ناپدید شد. شدت کاهش از سال 1390 تا 1393بسیار شدید بوده است. بررسی‌ها نشان می‌دهد که با ادامه خشک شدن دریاچه، امکان خشک شدن کامل آن تا سال 1406 وجود دارد.
عوامل انسانی مانند سدسازی برای ذخیره‌سازی آب برای آبیاری، افزایش استفاده از آب‌های زیرزمینی با ایجاد چاه‌های عمیق‌ برای آبیاری کشاورزی از عوامل مهم خشک‌ شدن دریاچه بوده‌اند. با تغییر مدیریت آب‌های منتهی به دریاچه و انتقال منابع آبی جدید به دریاچه بین سال‌های 1393 تا 1395 مساحت دریاچه به دو برابر افزایش یافت. دریاچه ارومیه هنگامی که کامل پرآب باشد (مانند وضعیت سال 1375) با مساحت تقریبی 6000 کیلومتر مربع بزرگترین و شورترین دریاچه دائمی ایران است. طول 120 تا 150 کیلومتر، عرض 20 تا 50 کیلومتر، حداکثر عمق 13 متر و عمق متوسط ​​6 متر است. بر این اساس حجم متوسط ​​آن به ترتیب بین 12 تا 33 میلیارد متر مکعب بوده است. در سال 1375 با حجم آب حدود 23 میلیارد متر مکعب و در هنگام خشکی و کم‌آبی در 14 شهریور 1401 حجم آب دریاچه ارومیه 1.39 میلیارد متر مکعب و در اول آبان 1401 حجم آب دریاچه ارومیه به کمتر از ۱.۱ میلیارد متر مکعب رسید. بنابراین حجم آب از دست رفته حدود 22 میلیارد متر مکعب در طی 25 سال اخیر بوده است.
بحران محیط زیستی و خشک شدن حدود 95 درصد از آب دریاچه ارومیه، یکی از بزرگترین مخاطرات زمین‌شناختی ایران است. خشک شدن دریاچه ارومیه با تخلیه گسترده در سطح پوسته با بالا آمدن پوسته زمین -با بازگشت ایزواستاتیک- بر اثر تخلیه آب‌های زیرزمینی و بر اثر خشک شدن دریاچه ارومیه بالا آمدن حدود 100 میلی‌متری برای متعادل شدن بازگشت ایزواستاتیک در طی سال‌های 1375 تا 1401 برآورد شده است.
شهر خوی در 35 کیلومتری شمال دریاچه ارومیه قرار دارد. پهنه پیرامون دریاچه ارومیه در معرض تغییرات شدید سطح زمین در اثر خشک شدن دریاچه قرار دارد. به نظر می‌رسد که تحریک گسل‌های پیرامون دریاچه ارومیه به دلیل تغییرات شدید محیطی‌، از نکات مهم قابل توجه به‌ویژه در مورد زلزله‌های اخیر خوی، و همچنین احتمال تحریک گسل‌ها برای رخداد زمین‌لرزه‌های بزرگتر بعدی باشد.