گردوغبار و آلودگی هوای اهواز از چه منابعی ناشی می‌شود و آتش‌سوزی‌های مکرر در تالاب هورالعظیم چه تأثیری بر آن گذاشته است؟

در اهواز، مشکلات آلودگی هوا به‌طور گسترده و در طیف وسیعی از آلاینده‌ها مطرح است. بخش زیادی از آلودگی هوای اهواز از طریق برج‌های فلر نفتی ایجاد می‌شود. این فلرها هر ثانیه حجم بالایی از آلاینده‌ها، از جمله دی‌اکسید کربن، اکسیدهای گوگرد، اکسیدهای نیتروژن، هیدروکربن‌های آروماتیک، فلزات سنگین و… را وارد هوا می‌کنند. این مسئله بخش مهمی از آلودگی هوای شهر اهواز، شاید بیش از ۷۰ درصد، را به خود اختصاص داده است.

تا زمانی که راهکاری برای مهار این موارد پیدا نشود، این مسئله به‌شدت بر آلودگی هوای شهر تأثیرگذار خواهد بود. به‌جز فلرها، صنایعی که در خوزستان و در شهر اهواز واقع شده‌ است نیز نقش بسیار مهمی در آلودگی هوای این شهر دارند. پتروشیمی‌ها، پالایشگاه‌ها، نیروگاه‌های حرارتی، صنایع فلزی، صنایع نیشکر و بسیاری صنایع دیگر در این زمینه نقش دارد. این درحالی‌است که متأسفانه، در داخل محدوده مصوب شهری اهواز، صنایع فولاد خوزستان و کارخانه کربن ایران قرار گرفته‌ که البته جزو صنایع بسیار مهم محسوب می‌شوند. 

جدای از بحث آلاینده‌های شاخص هوا، این صنایع مشکلات دیگری، از قبیل فلزات سنگین، نیز به‌همراه دارد. به‌جز بحث فلرها و صنایع، یک سهم مهم آلودگی هوا در اهواز گردوغباری است که روز‌به‌روز تکرار و تواتر و شدت آن بیشتر می‌شود. با توجه به شرایط خشکسالی در کشور ایران و عراق، در حال حاضر منبع بیش از ۷۰ درصد گردوغبارهای ایجادشده در اهواز، رسوبات رودخانه‌های دجله و فرات در کشور عراق و حتی کانون‌های داخلی گردوغبار در اطراف اهواز است؛ از جمله تالاب هورالعظیم که به‌دلیل عدم مدیریت صحیح محیط‌زیستی، خشکیده و با جاده‌کشی، تکه‌تکه شده است.

در حال حاضر، تالاب هورالعظیم خود یکی از منابع اصلی گردوغبار شهر اهواز است. البته کانون‌های داخلی دیگری هم در اطراف اهواز وجود دارد، اما به وسعت هورالعظیم نیست و متأسفانه همه آنها با طرح‌های نیمه‌کاره، از جمله درختکاری و… رها شده است. اما مشکل فعلی و حادی که بسیار آزاردهنده‌تر و به آلاینده‌های قبلی اضافه شده، دود ناشی از آتش‌سوزی‌های مکرر و هر شبه در بخش عراقی تالاب هورالعظیم است.

آتش‌سوزی نیزارهای تالاب هورالعظیم چه تأثیری بر سلامت مردم گذاشته است؟

در اثر سوختن مواد آلی نیزارهای تالاب هورالعظیم، مواد شیمیایی متعددی به هوا وارد می‌شود که به آنها آلاینده‌های آلی پایدار (POPs: Persistent Organic Pollutants) گفته می‌شود. یکی از آلاینده‌های بسیار مهم ناشی از سوزاندن مواد آلی، دی‌اکسین‌ها است. دی‌اکسین‌ها به‌عنوان یکی از مهم‌ترین آلاینده‌های آلی پایدار در همایش استکهلم معرفی شد. این آلاینده‌ها می‌تواند در منابع وسیع منتشر و حتی وارد زنجیره غذایی شوند.
دی‌اکسین‌ها از جمله سمی‌ترین مواد هستند و مواجهه با این ترکیبات می‌تواند منجر به بروز سرطان، اختلالات ایمونو توکسیسیتی و اختلال در رشد کودکان شود؛ به‌ویژه اینکه این مواد تأثیرات منفی بر هورمون‌ها در انسان دارد. همچنین، با توجه به خاصیت تجمع‌پذیری (Bio-Accumulation) این گروه از آلاینده‌ها، علاوه‌بر ایجاد اثرات حاد و تأثیرات عصبی، می‌تواند اثرات مزمنی مانند تأثیر بر اندام‌های هدف مانند کبد و کلیه، تأثیر بر سیستم ایمنی و عصبی، سرطان‌زایی، اختلالات گوارشی، اختلالات هورمونی، اثرات رفتاری و عصبی، اختلالات متابولیک، استرس اکسیداتیو و تأثیر بر دستگاه تولید مثل را نیز به‌همراه داشته باشد.
نکته بسیار مهم دیگر، قرار گرفتن در معرض این آلاینده‌ها به‌صورت مکرر و مستمر است که مخاطرات آن را چندین برابر می‌کند. همچنین، گروه‌های آسیب‌پذیر مانند کودکان و سالمندان که حساسیت بیشتری به این آلاینده‌ها دارند، شرایط را دشوارتر می‌کند. متأسفانه، بسیاری از کودکان و حتی بزرگسالان در شهر اهواز با مشکلات جدی تنفسی، آسم و آلرژی به‌صورت مزمن مواجه‌اند.

در مقایسه با سال‌های گذشته، آیا آتش‌سوزی‌های هورالعظیم در سال جاری افزایش داشته است؟

شاید در سال‌های گذشته، به‌ویژه بین سال‌های ۱۴۰۰ تا ۱۴۰۲، این مشکل با تواتر کمتری بروز می‌کرد و به‌طور متوسط هفته‌ای یک یا دو شب اتفاق می‌افتاد. اما متأسفانه، تعداد این رخدادها هر سال بیشتر شده و امسال، طی سه ماه اخیر، به فاجعه‌ای بی‌سابقه رسیده است؛ به‌طوری‌که اکنون این مشکل هر شب وجود دارد.
در مصاحبه‌هایی که با آقای محمدجواد اشرفی، مدیرکل محترم حفاظت محیط‌زیست خوزستان، انجام شده، دود ناشی از آتش‌سوزی در نیزارهای بخش عراقی تالاب هورالعظیم به‌عنوان عامل ایجاد آلودگی هوا در شهر اهواز معرفی شده است. حتی مدیرکل قبلی، آقای مهندس میرشکار، اعلام کردند ۹۰ درصد از این آتش‌سوزی‌ها در کشور عراق عمدی است و اذعان داشتند کشور عراق در خاموش کردن این آتش‌سوزی‌ها همکاری نمی‌کند.
این مشکل فاجعه‌بار اکنون به اوج خود رسیده است. به‌عنوان مثال، در تاریخ ۵ مردادماه ۱۴۰۴، با اعزام هواپیماهای آب‌پاش به منطقه و تالاب هورالعظیم، ظاهراً آتش خاموش شد و اهواز سه شب بدون دود را سپری کرد. اما متأسفانه، در تاریخ ۸ مردادماه، دوباره دود از سر گرفته شد و همچنان ادامه دارد.

در قوانین محیط‌زیست ایران چه پیش‌بینی‌ای برای این موضوع شده است؟

در قوانین ایران، به‌ویژه در ماده‌های ۱ و ۲ قانون «نحوه جلوگیری از آلودگی هوا» که به تصویب مجلس شورای اسلامی رسیده، بر این موضوع تأکید شده است. ماده ۱ این قانون می‌گوید: «جهت تحقق اصل پنجاهم قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران و به‌منظور پاکسازی و حفاظت هوا از آلودگی‌ها، کلیه دستگاه‌ها و مؤسسات و کلیه اشخاص حقیقی و حقوقی موظفند مقررات و سیاست‌های مقرر در این قانون را رعایت نمایند». ماده ۲ نیز به‌صراحت بیان می‌کند: «اقدام به هر عملی که موجبات آلودگی هوا را فراهم نماید، ممنوع است. منظور از آلودگی هوا عبارت است از وجود و پخش یک یا چند آلوده‌کننده اعم از جامد، مایع، گاز، تشعشع پرتوزا و غیر پرتوزا در هوای آزاد به مقدار و مدتی که کیفیت آن را به‌طوری‌که زیان‌آور برای انسان و یا سایر موجودات زنده و یا گیاهان و یا آثار و ابنیه باشد، تغییر دهد». با استناد به این قانون، آتش‌سوزی نیزارهای تالاب که باعث آلودگی هوا می‌شود، ممنوع است و باید قابل‌پیگیری حقوقی باشد.

چگونه می‌توان از ظرفیت‌های بین‌المللی برای حل این بحران استفاده کرد؟

در طول سی سال اخیر، بسیاری از دولت‌ها در سطوح منطقه‌ای و بین‌المللی محیط‌زیست سالم را به‌عنوان بخشی از حقوق بشر گام به‌شمار می‌آورند. براساس آمار موجود، در این مدت بیش از ۳۵۰ معاهده بین‌المللی چندجانبه و بیش از هزار معاهده دوجانبه میان دولت‌ها در زمینه صیانت از محیط‌زیست منعقد شده است. همچنین، تعداد زیادی قطعنامه از سوی سازمان‌های بین‌المللی به این موضوع پرداخته است.
کنفرانس سازمان ملل در سال ۱۹۷۲ در زمینه محیط‌زیست، که به «اعلامیه استکهلم» معروف است، نخستین سند بین‌المللی به‌شمار می‌رود که با زبان حقوق بشری به حقوق محیط‌زیست توجه کرده است. ماده اول این اعلامیه بیان می‌کند که حق برخورداری از شرایط زندگی مناسب و محیط‌زیست باکیفیت، که تضمین‌کننده زندگی با کرامت انسانی است، از حقوق بنیادین و غیرقابل‌اغماض بشر محسوب می‌شود. بنابراین، وظیفه بشریت صیانت و توسعه محیط‌زیست برای تحقق این حقوق برای نسل‌های کنونی و آینده است.
از سوی دیگر، باید توجه داشت که حقوق محیط‌زیست در درجه اول متعلق به کل جامعه است و نه فرد. به‌عبارت دیگر، حق داشتن محیط‌زیست سالم را می‌توان حقی جمعی دانست تا حقی فردی؛ زیرا برخلاف اغلب مقررات حقوق بشری که مخاطب آن فرد است، حق داشتن محیط‌زیست سالم حقی است که مخاطب آن عموم مردم جامعه هستند. به‌عنوان مثال، در شرایطی که وضعیت محیط‌زیست بخشی از یک سرزمین، بحرانی است، نه‌تنها ساکنان آن سرزمین، بلکه سایر دولت‌ها نیز به‌نوعی از این بحران متأثر شده و تلاش می‌کنند از سرایت بحران محیط‌زیستی به دیگر نقاط جلوگیری کنند. همکاری جدی دولت‌ها در بحران نشت مواد نفتی در خلیج مکزیک در سال ۲۰۱۰ نمونه‌ای از تعهدات جمعی دولت‌ها برای صیانت از محیط‌زیست است.
بنابراین، می‌توان گفت حق داشتن محیط‌زیست سالم و پاک، حقی عمومی است و نه فردی. حق داشتن هوای پاک نیز بخشی از این حق را تشکیل می‌دهد و یکی از بنیادی‌ترین حقوق ذاتی بشر به‌شمار می‌آید. این حق به‌قدری بنیادی تلقی می‌شود که در عرصه بین‌المللی از آن به‌عنوان حقوق و تعهدات عام‌الشمول دولت‌ها یاد می‌شود. به‌عبارت دیگر، دولت‌ها تحت هیچ شرایطی مجاز نیستند با فعل یا ترک فعل خود موجب آلودگی محیط‌زیست سرزمین خود شوند؛ چراکه این امر تهدیدی جدی برای حیات شهروندان است.
عدم توجه به بحران‌های محیط‌زیستی مانند آلودگی هوا که حیات طبیعی شهروندان ساکن یک سرزمین را به خطر می‌اندازد، می‌تواند تخلف از تعهدات حقوق بشری دولت‌ها تلقی شود. در این راستا، ماده ۲۵ اعلامیه جهانی حقوق بشر به‌صراحت بیان می‌کند: «هر کس حق دارد از یک استاندارد زندگی که برای سلامت و رفاه خود و خانواده‌اش از حیث خوراک، پوشاک، مسکن و مراقبت‌های درمانی و خدمات اجتماعی لازم مناسب است، بهره‌مند شود…». واضح است که سلامتی مورد اشاره در این اعلامیه به‌معنای گسترده‌اش به‌کار رفته و حق استفاده از محیط‌زیست سالم، به‌ویژه هوای پاک، را نیز شامل می‌شود.
حق داشتن هوای پاک و آب آشامیدنی سالم مقدمه‌ای برای دیگر حقوق انسانی مندرج در اعلامیه جهانی حقوق بشر است. اگر شما از هوای سالم محروم باشید، قطعاً از داشتن بهداشت سالم و حیات سالم نیز محروم خواهید بود. حفاظت از محیط‌زیست در تمامی اشکال آن، همان‌طورکه اصل ۲۴ اعلامیه استکهلم و اصل ۷ «اعلامیه» ریو نیز به‌صراحت اشاره کرده‌اند، وظیفه‌ای همگانی در سطح بین‌المللی است. براساس اصل ۷ اعلامیه ریو، دولت‌ها باید براساس روحیه تعامل و همکاری جهانی، یکپارچگی اکوسیستم جهانی و سلامت آن را حفظ و از آن صیانت کنند.

براساس نظر برخی از فعالان حوزه محیط‌زیست، کشورهای درحال‌توسعه بهتر است درصورتی‌که خود را ناتوان در مقابله با آلودگی‌های محیط‌زیستی می‌بینند، از نهادهای بین‌المللی و تجربیات سایر کشورها یاری بگیرند. با توجه به قوانین و مقرراتی که به برخی از آنها اشاره شد و همچنین مخاطرات جدی ناشی از آلودگی هوا و دود ناشی از سوختن در تالاب هورالعظیم در استان خوزستان، این موضوع نیز نیازمند توجه جدی و قرار گرفتن در اولویت برنامه‌های سازمان حفاظت محیط‌زیست است. دولت ایران باید هرچه سریع‌تر با همکاری کشورهای همسایه، راه‌حلی برای این مشکل بیندیشد. قطعاً معاونت محیط‌زیست انسانی سازمان حفاظت محیط‌زیست، دبیرخانه ملی کارگروه آلودگی هوا و دفاتر مستقل سازمان مرکز امور بین‌الملل و کنوانسیون‌ها می‌توانند با مشورت اساتید برجسته دانشگاهی در ایران و سایر کشورها، راهکارهایی برای رفع این مشکل پیدا کنند؛ چراکه ظرفیت قابل‌تحمل برای پذیرش آلودگی هوا در استان خوزستان به انتهای خود رسیده است و نیازمند اقدام فوری برای حل این معضل هستیم.