در ۱۰ می ۲۰۲۴، «هارون نفس» در مهمان‌خانۀ خانواده‌اش در بغلان – شمال افغانستان – و با دوستانی که برای اقامت آمده بودند، وقت می‌گذراند. در تمام بعدازظهر، باران ملایمی می‌بارید، اما حدود ساعت ۳ بعدازظهر، آن‌ها صدای بلندی را شنیدند. نفس می‌گوید: «ما بلافاصله بیرون رفتیم تا ببینیم چه چیزی باعث این صدا شده است؟ گیج شده بودیم، فکر می‌کردیم که ممکن است هواپیما باشد، اما بعد متوجه شدیم، نه، این یک سیل است!» او باعجله خود را به خانه‌اش رساند‌. خوشبختانه خانۀ او بالای تپه‌ای قرار دارد و خانواده‌اش آسیب ندیدند. همان زمان چندین نفر از اعضای شهر، به دنبال سرپناهی در بالای مسجد محلی بودند؛ از جمله برادران نفس که از درخت توت بالا رفتند و از سقف خود را به نقطۀ به امن رساندند، اما دیگران چندان خوش‌شانس نبودند. نفس می‌گوید: «سیل بسیار شدید بود و شاید تا ۳۰ متر ارتفاع داشت. مردم حتی از پشت‌بام ساختمان‌های بلند به داخل سیل کشیده شدند. خسارات ناشی از سیل، چندین کیلومتر ادامه یافت و برخی از خانوارها را داریم که تا ۱۱ عضو خانواده را از دست داده‌اند.»

به گزارش گاردین، افغانستان همواره در معرض بلایای طبیعی بوده است. بر اساس یک گزارش، در میان کشورهای کم‌درآمد، از نظر تعداد مرگ‌ومیر بین سال‌های ۱۹۸۰ تا ۲۰۱۵، این کشور در رتبۀ دوم قرار دارد. بااین‌حال، فراوانی و شدت بلایایی مانند سیل ناگهانی، در افغانستان در حال افزایش است و نمی‌توان عامل آن را در تغییر آب‌وهوا خلاصه کرد؛ درگیری‌های مسلحانه که سابقۀ آن طولانی است را، می‌توان دیگر دلیل این امر دانست.

«نجیب‌الله سدید» محقق محیط‌زیست و کارشناس منابع آب مستقر در آلمان، می‌گوید: «بسیار مهم است که طرف‌های متخاصم در این کشور پاسخگو باشند؛ زیرا درگیری‌های نظامی و فعالیت ناشی از آن، سمی از خود به جا می‌گذارد که به محیط‌زیست آسیب جدی می‌رساند. مواد منفجره می‌تواند اکوسیستم را نابود کرده و تنوع‌زیستی و ساختار خاک را ضعیف کند و همچنین به منابع آب زیرزمینی آسیب برساند.»

بر اساس گزارش مجلۀ «Progressive»، ایالات متحده بیش از ۸۵ هزار بمب را بین سال‌های ۲۰۰۱ تا ۲۰۲۱ بر روی افغانستان پرتاب کرد. دانشمندان در نقاطی که بمب‌های انفجاری عظیم هوایی، ملقب به «مادر همۀ بمب‌ها» پرتاب شد، مانند ولایت ننگرهار، دریافتند که عملکرد گیاهان به دلیل انتشار سموم، به نصف کاهش یافته است؛ این سموم توسط باد یا آب به مناطق دیگر نیز منتقل شده‌اند.

 مین و معدن، دو مشکل عمده

تا سال ۲۰۲۱، تنها یکی از ۳۴ ولایت افغانستان (به‌طور موقت)، عاری از مین اعلام شد و ۳۳ استان باقی‌مانده، هنوز دارای مهمات انفجاری پراکنده هستند. باوجوداین، بودجه برای بخش مین کشور، از ۱۱۳ میلیون دلار (۸۶ میلیون پوند) در سال ۲۰۱۱، به ۳۲ میلیون دلار در سال ۲۰۲۰ کاهش یافت. تسلط طالبان در آگوست ۲۰۲۱ نیز شرایط را از سابق دشوارتر کرده است؛ زیرا بسیاری از کمک‌کنندگان، همچنان تمایلی به تعامل با طالبان ندارند. بر اساس گزارش سرویس مبارزه با مین سازمان ملل متحد، از سال ۱۹۸۹ حدود ۴۵ هزار غیرنظامی افغان بر اثر مین‌های زمینی، کشته یا زخمی شده‌اند.

مین‌ها از یک سو و  فعالیت معدنی از سوی دیگر، باعث تخریب طبیعت شده‌اند؛ به‌گونه‌ای که می‌‌توان اعلام کرد، معادن ارتباط مستقیمی با سیلاب‌های اخیر دارند. سدید می‌گوید: «مین‌های زمینی و فعالیت‌های مین‌زدایی، ساختار خاک را مختل می‌کند. به‌عنوان مثال، جریان آواری که در بغلان ایجاد شد را، می‌توان به جنگ مرتبط دانست؛ زیرا سیل از دره‌ای سرچشمه گرفت که کاملاً خشک بود.» 

 جنگل‌زدایی ناشی از درگیری‌های داخلی و خارجی نیز، سیل‌های ناگهانی را بدتر می‌کند. در سال ۱۹۷۰، افغانستان ۲.۸ میلیون هکتار (۶.۹ میلیون هکتار) جنگل داشت که ۴.۵ درصد از کشور را پوشش می‌داد،‌ اما تا سال ۲۰۱۶، این میزان به حدود ۱.۵ درصد کاهش یافت.

به گفتۀ سدید، گیاهان آبِ باران را در خود نگه می‌دارند. زمانی که جنگل وجود ندارد، زمین در معرض رانش قرار می‌گیرد و روان‌آب افزایش می‌یابد؛ به‌همین‌دلیل است که اکنون، شاهد وقوع سیلاب‌های شدید در برخی مناطق افغانستان هستیم.

«سهیلا اکبری»، ساکن هرات است و در یک دهۀ گذشته به‌‎عنوان بخشی از یک تیم، ۱۲ زن را برای تلاش‌های بشردوستانه رهبری می‌کند. او تجربۀ حضور در زلزلۀ سال ۲۰۲۳ هرات را دارد و سازمان مردمی تحت نظارت او، با کمک‌های مالی جمع‌آوری‌شده از مردم خارج از کشور، به‌طور منظم کمک‌های اضطراری مانند غذا، لباس و چادر را بین فقیرترین و مصیبت‌دیده‌ترین شهرها توزیع می‌کند.

اکبری می‌گوید: «ما در شهر هستیم؛ اگر کمک نکنیم، چه کار دیگری می‌توانیم انجام دهیم؟ ما تمام تلاش خود را خواهیم کرد تا ببینیم چه کاری می‌توانیم انجام دهیم.»

«لوری گورینگ» روزنامه‌نگار قدیمی حوزۀ تغییر اقلیم نیز، معتقد است که از طریق مردم محلی مانند اکبری که از قبل با مردم آسیب‌دیده آشنا هستند، کمک‌ها می‌تواند نتیجۀ بهتری داشته باشد. 

در این میان این سؤال مطرح است که چگونه می‌توان مبالغ هنگفتی را از دولت‌ها و سازمان‌های گوناگون برای حل این بحران‌ها به افغانستان منتقل کرد؟ گورینگ می‌گوید: «بهره‌گیری از سیستم‌ها و بازیگران محلی و یافتن گروه‌های واسطه برای رساندن بیشتر آن پول به جایی که نیاز است، واقعاً مهم است.»

در مورد میزان غرامت کشورهای متخاصم برای ویرانی‌های ایجادشده در افغانستان، گورینگ صندوق خسارات برنامۀ توسعۀ سازمان ملل متحد را، محل خوبی برای شروع می‌داند؛ این صندوق جدید با هدف کمک به کشورهای فقیر برای مقابله با آسیب‌های ناشی از بلایای طبیعی ناشی از تغییرات آب‌وهوا است و حمایت‌ها در قالب کمک‌های مالی ارائه خواهد شد.

 بسته‌بودن راه‌های حمایت بین‌المللی 

طالبان از زمان به‌قدرت‌رسیدن در آگوست ۲۰۲۱، نتوانسته‌اند در صحنۀ جهانی، مشروعیتی به دست آورند. برای گورینگ، این چالش مضاعفی بوده: «درصورتی‌که از سیستم‌های بین‌المللی حذف شده باشید، به‌دست‌آوردن سرمایه سخت است. درحال‌حاضر نظرات فراوانی در مورد چگونگی انتقال پول به مکان‌های بسیار آسیب‌پذیر بدون عبور از فیلتر دولت وجود دارد.»

علی‌رغم اینکه افغانستان یکی از آسیب‌پذیرترین کشورها در برابر گرمایش جهانی به دلیل آب‌وهوای خشک، توپوگرافی کوهستانی و اتکا به زراعت است‌، این کشور بار دیگر از مذاکرات آب‌وهوایی Cop ۲۸ در سال گذشته کنار گذاشته شد؛ چیزی که گورینگ آن را مشکل‌ساز می‌داند. او می‌گوید: «انتشار گازهای گلخانه‌ای در سطح جهانی اتفاق می‌افتد و همه باید باهم روی آن کار کنند؛ درغیراین‌صورت، مشکل حل نمی‌شود.»

بااین‌حال، رحمانی اعتراف می‌کند که برای استفادۀ واقعی از پتانسیل نسل‌های جوان، آگاهی بیشتر از تغییر اقلیم در بین این جامعه، نخستین گام است: «مردم فکر می‌کنند که این خواست خدا و به دلیل گناهان ما است. آن‌ها معتقدند این بلایا برای ما اتفاق می‌افتد و نمی‌توانیم کاری انجام دهیم. در مورد این باورها و رفتارهای اجتماعی، افزایش آگاهی تأثیر بسزایی دارد.»

رحمانی همچنین امیدوار است که شاهد اصلاح وضعیت از سوی طرف‌های متخاصم باشد: «کشورها باید مسئولیت خود را بپذیرند. کشورهایی مانند ایالات متحده، انگلیس، برزیل و چین، صنعت خود را با سوخت‌های فسیلی زنده نگه داشته‌اند.»

در ماه مارس، شورای امنیت سازمان ملل متحد، به تمدید مأموریت خود در افغانستان برای یک سال دیگر رأی داد، اما این موضوع بیشتر بر بحران انسانی متمرکز است تا تغییرات آب‌وهوایی. همچنین یک تحقیق پارلمانی در هلند در مورد تأثیر مداخلۀ ۲۰سالۀ هلند و ناتو در افغانستان در جریان است و چنین مواردی، می‌تواند دریافت غرامت و کمک را تسریع کند.

برای رحمانی مسئلۀ مهم، اولویت‌دادن به ابزارهای هوشمند و گسترش پروژه‌های آبیاری، مانند پروژه‌هایی است که در سال‌های اخیر در سراسر ولایت ننگرهار برای بهبود وضعیت فعال شده‌اند. «ما چندی پیش یک پروژۀ آب‌وهوایی بسیار بزرگ داشتیم که حمایت چندین میلیون دلاری داشت، اما متأسفانه همۀ کارها معلق است. ما به بودجه نیاز داریم. این‌ها مسائلی بسیار جدی است. بسیار ضروری است که مردم دنیا باهم متحد شوند تا بتوانیم این مشکلات را حل کنیم.»

از زمان تسلط طالبان در سال ۲۰۲۱، درگیری‌های گسترده به میزان قابل‌توجهی کاهش یافته است. بر اساس گزارش مرکز نظارت بر جابه‌جایی داخلی، هیچ جابه‌جایی جدیدی در سال ۲۰۲۳ ثبت نشده است. بااین‌حال تا پایان آن سال، هنوز ۱.۵ میلیون نفر در نتیجۀ بلایای طبیعی، آوارۀ داخلی بودند.

نفس می‌گوید، مهم‌ترین نیاز افراد آسیب‌دیده در بغلان، آب پاک است و امیدوار است که واکنش بشردوستانه، راه‌حلی را پیش از بدترشدن وضعیت ارائه دهد: «همۀ کانال‌ها با گِل پوشیده شده است. نه آب آشامیدنی وجود دارد و نه آبی برای وضو و دام و کشاورزی. درآمدها نیز به حالت تعلیق درآمده است. مردم در چادرهای موقت زندگی می‌کنند. هرج‌ومرج گسترده شده. درحال‌حاضر هوا گرم است، اما به‌زودی فصل سرما فرا خواهد رسید.