درحالی‌که فضای رسانه‌ای مرتبط با محیط زیست و حیات‌وحش در ایران بیشتر درگیر گونه‌های جانوری بزرگ‌جثه است، «باربد صفایی مهرو» از مؤسسۀ خزنده‌شناسان پارس، «‌هانیه غفاری»، عضو هیأت علمی‌ گروه محیط زیست دانشگاه کردستان و «آیدین نیامیر»، پژوهشگر ارشد در مؤسسۀ تحقیقاتی اقلیم و تنوع زیستی سنکنبرگ آلمان به‌تازگی مقاله‌ای با عنوان «دوزیستان ایران: تاریخچه، رده‌بندی، پراکنش، وضعیت حفاظتی و کلید شناسایی» به‌صورت یک شمارۀ مستقل در 112 صفحه در مجلۀ معتبر زوتاکسای کشور نیوزیلند منتشر کرده‌اند. آنها در این مطالعه علاوه‌بر ارائۀ به‌روزترین رده‌بندی دوزیستان ایران در سطح زیرگونه، گونه، جنس و خانواده، اطلاعات مربوط به پراکنش جغرافیایی گونه‌ها براساس دوهزار و دویست نقطه حضور به‌دست‌آمده از منابع موجود و مشاهدات میدانی را به‌صورت نقشۀ پراکنش مستقل برای هریک از گونه‌های ایران انتشار داده‌اند. همین موضوع باعث شد سراغ باربد صفایی برویم و از او دربارۀ وضعیت دوزیستان و تهدیدات پیش روی آنها در ایران بپرسیم. اهمیت این موضوع از آنجا است که اتحادیۀ بین‌المللی حفاظت از طبیعت اعلام کرده است که 41 درصد دوزیستان در معرض تهدید انقراض قرار دارند. ایران در اقلیم گرم و خشک قرار دارد بااین‌حال الگوهای گرمایش جهانی نشان می‌دهد فلات مرکزی ایران رفته‌رفته گرمتر می‌شود. در نتیجۀ این تغییر اقلیم، زیستگاه و حیات گونه‌هایی نظیر دوزیستان که وابستگی شدید به رطوبت و آب دارند، در معرض تهدید بیشتری قرار می‌گیرند.

اگر بخواهیم عوامل انقراض دوزیستان در ایران را دسته‌بندی کنیم، اولویت‌بندی آن چطور خواهد بود؟
دوزیستان قدیمی‌ترین گروه از مهره‌داران هستند که توانستند حدود ۳۶۰ میلیون سال پیش پا به خشکی‌ها بگذارند و بارها با چالش‌های انقراض‌های گذشته روبه‌رو شد‌ه‌اند، اما آنچه امروز بر بقای گونه‌ها تأثیرگذار است، تغییراتی است که به‌صورت آنی و در عرض چندسال اتفاق افتاده و فرصت سازگاری را به این موجودات نداده است. از آنجا که دوزیستان در محیط‌های بینابینی آب و خشکی حضور دارند آلودگی آب و خاک و البته بیماری‌ها نقش بزرگی در انقراض این گروه از مهره‌داران دارد. در کشور ما تغییر کاربری اراضی و خشک‌شدن بسیاری از تالاب‌ها و رودخانه‌ها، این جانوران ارزشمند را با تهدید جدی مواجه کرده است.

در بین دوزیستان ایران آنهایی که پراکنش کمتری دارند، از تخریب زیستگاه بیشترین آسیب را دیده‌اند

تخریب زیستگاه در کدام مناطق جدی‌تر است و کدام گونه‌ها را تحت‌تأثیر خود قرار داده است؟
می‌توان گفت در بین دوزیستان ایران آنهایی که پراکنش کمتری دارند از تخریب زیستگاه بیشترین آسیب را دیده‌اند، برای مثال در دو دهۀ اخیر هجوم کشاورزی و باغداری به کوهستان‌های زاگرس و البرز باعث شده است بسیاری از زیستگاه‌های طبیعی سمندرها از دسترس خارج شوند.
آیا فارغ از توسعۀ اراضی،‌ می‌توان استفاده از سم و کود را هم عامل مهمی در تهدید حیات دوزیستان به شمار آورد؟
دوزیستان از جمله آسیب‌پذیرترن رده‌های مهره‌داران هستند و به‌دلیل زیست در دو محیط خشکی و آبی به‌عنوان شاخص زیستی نیز مورد توجه بوم‌شناسان قرار دارند. در تحقیقاتی که طی 50 سال گذشته انجام شده است، مشخص شده افزایش سطح نور ماورابنفش (UV) و مواد شیمیایی در ناهنجاری‌های اندام حرکتی بسیار تأثیرگذار هستند؛ به‌طوری‌که در مواردی وجود چهار اندام حرکتی عقبی در دریاچه‌های آلوده به سموم کشاورزی مشاهده شده است. ازهمین‌رو، برخی محققان برای ردیابی تأثیرات مخرب آلاینده‌ها، به‌صورت پیوسته دوزیستانی نظیر قورباغه‌ها را تحت‌نظر دارند.
تغییر اقلیم چه تأثیری بر حیات این گونه‌ها دارد؟
همانطور که می‌دانید ایران در کمربند خشک کره زمین قرار دارد و مطابق تحقیقاتی که سازمان‌های جهانی انجام داده‌اند، تغییر اقلیم باز هم فشار بیشتری بر کشور ما وارد خواهد کرد. ازآنجاکه دوزیستان وابستگی نسبتاً شدیدی به منابع آبی دارند، خشک‌شدن دریاچه‌ها، رودخانه‌ها، جویبارهای کوهستانی و تالاب‌ها می‌تواند جمعیت‌ها را دچار تهدید جدی کند. علاوه‌برآن، رژیم بارش‌ها تغییر کرده است و کشاورزان و مردم محلی برای تأمین آب به کور کردن چشمه‌ها و انتقال آب به پایین‌دست اقدام کرده‌اند که خود از اصلی‌ترین دلایل ازبین‌رفتن زیستگاه‌های مطلوب در اثر نبود مدیریت منابع آبی محسوب می‌شود.

ازآنجاکه دوزیستان وابستگی نسبتاً شدیدی به منابع آبی دارند، خشک‌شدن دریاچه‌ها، رودخانه‌ها، جویبارهای کوهستانی و تالاب‌ها می‌تواند جمعیت‌ها را دچار تهدید جدی کند. علاوه‌برآن، رژیم بارش‌ها تغییر کرده است و کشاورزان و مردم محلی برای تأمین آب به کور کردن چشمه‌ها و انتقال آب به پایین‌دست اقدام کرده‌اند که خود از اصلی‌ترین دلایل ازبین‌رفتن زیستگاه‌های مطلوب در اثر نبود مدیریت منابع آبی محسوب می‌شود

چنانچه بپذیریم یکی از دلایل انقراض این گونه‌ها نبود حساسیت افکار عمومی‌ و در کنار آن بی‌توجهی مسئولان است. چطور می‌توان این حساسیت را میان آنها تقویت کرد؟
خوشبختانه مردم ما علاقۀ بسیار زیادی به حیات‌وحش دارند و گاهی همین علاقۀ زیاد باعث آسیب به گونه‌ها شده است؛ برای نمونه سمندر کوهستانی کایزر یا همان سمندر کوهستانی لرستان که سال‌ها به‌دلیل زیبایی در بازارهای شب عید برای هفت‌سین خریداری می‌شد. اما تجربۀ شخصی من در حفاظت از سمندرها این است که آگاهی‌رسانی در کنار آموزش جوامع محلی باعث شد که مردم به ارزش‌های متنوع گونه پی ببرند و پس از چندسال خودشان از سمندرها حفاظت کنند و امروزه دیگر خریدوفروش حیات‌وحش از نظر مردم امری ناشایست محسوب می‌شود.
آیا در سایر کشورهای جهان نیز دوزیستان‌ نسبت به سایر گونه‌ها نظیر پستانداران به‌‌همین اندازه مهجورند؟ یا آنها به راهکاری برای حفاظت رسیده‌اند؟
متأسفانه باید بگویم طبق آخرین اعلام IUCN چهل درصد از دوزیستان جهان در معرض تهدید هستند و در کل، شرایط برای این رده از مهره‌داران بسیار وخیم است. کشورها اقدامات بزرگی برای احیای زیستگاه‌ها و حتی جمعیت‌های گونه‌های در معرض انقراض انجام داده‌اند، ولی باتوجه‌به سرعت فعالیت‌های مخرب انسان بر روی کره مسکون هنوز فعالیت‌ها کم است.
گفته می‌شود گردشگری، شکار، یا هر مؤلفۀ اقتصادی دیگری می‌تواند به حفاظت از گونه‌های گوشتخوار یا علفخوار کمک کند. با این فرض پشتوانۀ اقتصادی حفاظت از دوزیستان یا خزندگان چطور ممکن است؟
البته منافع اقتصادی این رده بسیار زیاد است؛ برای مثال کنترل حشرات و جوندگان از مهمترین آنهاست که درصورت نبود دوزیستان و خزندگان هزینه‌های گزافی برای حفظ جنگل‌ها و حتی منابع غذایی انسان‌ها بایست پرداخت می‌شد. در مورد منافع اقتصادی مستقیم در خزندگان جنبه‌های دیگری نیز به‌صورت پررنگ وجود دارد؛ برای مثال تولید دارو از زهر مارها قدمت بسیار طولانی دارد. اما در مورد دوزیستان در سال‌های اخیر موارد متعددی از تحقیقات پزشکی و بیوشیمی‌انجام شده است تا انسان بتواند از آنها الگوبرداری کنند. برای مثال از سم موجود در پوست برخی قورباغه‌ها برای ساخت مواد ضد باکتری الگوبرداری شده است. و یا برخی از نقاط دنیا برای مصارف غذایی گونه‌ها را پرورش می‌دهند. از طرف دیگر گردشگری طبیعت در سال‌های اخیر بسیار رشد کرده است و تورهای متنوعی برای دیدن گونه‌های نادر به‌ویژه سمندرها در کشور ما انجام می‌شود.
کمبود پژوهش علمی‌ و مطالعات ژنتیک چقدر در امر حفاظت اثرگذار است؟
خوشبختانه، پژوهش‌های علمی‌ توسط دانشگاه‌ها و مؤسسات تحقیقاتی بسیار جدی پیگیری می‌شود و می‌توان گفت در دهۀ گذشته مقالات فراوانی در این مورد با حضور پژوهشگران ایرانی انجام شده است. گاهی اوقات تصور می‌شود سازمان‌هایی نظیر محیط زیست وظیفه دارند این امور را حمایت کنند. بااین‌حال به عقیدۀ من حفاظت از زیستگاه و گونه برای دستگاه‌های اجرایی نظیر سازمان حفاظت محیط زیست اولویت اصلی است و تأمین هزینۀ تحقیقات پیشرفتۀ ژنتیکی از طریق دانشگاه‌ها و مؤسسات تحقیقاتی باعث خواهد شد تا دقت و صحت یک پژوهش علمی‌بالاتر باشد.
تغدیۀ مصنوعی و غذادهی به گونه‌های دوزیست با انگیزۀ حفاظت از آنها آیا قابل توجیه است؟
به‌عنوان یک حفاظتگر حیات‌وحش و براساس تجربۀ شخصی در مورد هیچ گونه بومی‌‌غذارسانی را توصیه نمی‌کنم. هرگونه دخالت ما در طبیعت باعث بروز مشکلات متعدد در چرخۀ طبیعت می‌شود؛ برای مثال افزایش جمعیت طعمه یا شکار به افزایش جمعیت شکارگر منجر می‌شود، اما غذارسانی همین چرخۀ ساده را دچار مشکل می‌کند.