رودخانه هیرمند در سال‌های نرمال آبی و ترسالی پیش از بهره‌برداری بند کمال‌خان باعث روانه‌شدن بیش از سه میلیارد مترمکعب سیلاب به منطقه سیستان می‌شد، طبق معاهده هیرمند از این مقدار ۸۲۰ میلیون متر مکعب حقابه ایران محسوب و باقی سیلاب به‌عنوان حقابه محیط زیستی وارد تالاب بین‌المللی هامون می‌شد. پس از آبگیری و بهره‌برداری بند کمال‌خان، سامانه انحرافی این بند، سیلاب‌های این رودخانه را به سمت شوره‌زار «گودزره» منحرف می‌کند. این مسئله دریافت حقابه ایران را با مشکل مواجه کرده و باعث شده ذخایر آبی چاه‌نیمه‌های سیستان به حداقل برسد و متعاقب آن برخی روستاهای سیستان نیز به‌صورت سقایی آبرسانی شوند.
ظرفیت ذخیره‌ آب سد بخش‌آباد حدود ۱.۳ میلیارد مترمکعب آب معادل ۲۶ برابر ظرفیت سد کمال‌خان طراحی شده است، این سد بر روی رودفراه واقع شده که تغذیه اصلی تالاب بین‌المللی هامون سابوری به‌شمار می‌رود، این رودخانه در طول سال سیلاب‌هایی با حجم افزون بر ۵۰۰ میلیون مترمکعب را وارد تالاب هامون سابوری بخش ایران می‌کند. سد بخش‌آباد درصورت تکمیل، حدود ۷۵ درصد پیک آورد سالانه فراه‌رود را به‌طور کامل مهار می‌کند. بنابراین، در سال‌های نرمال آبی یا خشکسالی هیچ آبی وارد تالاب هامون سابوری بخش ایران نخواهد شد. پس از آبگیری بخش ایرانی هامون سابوری، آب به‌وسیله باد حدود ۲۰۰ هزار هکتار از اراضی تالاب و دست سیستان را مرطوب سازی می‌کند که تأثیر زیادی بر افزایش پوشش گیاهی و کاهش ریزگردها دارد. درصورت عدم آبگیری تالاب، این اراضی به محل برداشت گردوغبار تبدیل خواهد کرد و از آنجایی که جهت باد از سمت تالاب هامون سابوری بخش افغانستان به سمت مناطق مسکونی سیستان است، غبار شور را از پایین دست به سمت مناطق مسکونی به حرکت در می‌آورد و زیست در مناطق مسکونی را به شدت تحت‌تأثیر قرار می‌دهد و موجب از بین رفتن اراضی کشاورزی و فجایع محیط زیستی دیگر خواهد شد.
کمیسار آب هیرمند از سال ۹۶ مطلع بود که بند کمال‌خان در حال تکمیل است، برای پیشگیری از احداث بند کمال‌خان چه اقدامی انجام داده است؟ از طرفی برخی از منابع اعلام کردند که سد بخش‌آباد بر روی فراه‌رود سال آینده به بهره‌برداری می‌رسد و چند سال است که مسئله احداث این سد و تبعات محیط زیستی آن مطرح است، آیا وزارت نیرو برای پیشگیری از احداث سد بخش‌آباد برنامه‌ای دارد؟
نبود نگاه استراتژیک در وزارت نیرو صدمات زیادی به مناطق مختلف به‌ویژه منطقه سیستان وارد کرده است. اینکه کمیسار آب هیرمند و دفتر رودخانه‌های مرزی وزارت نیرو هیچ نقشه و برنامه‌ای برای پیشگیری از برنامه سدسازی افغانستان بر روی حوضه‌های آبریز ورودی به استان‌های شرقی ایران ندارند، قابل پذیرش نیست.
مسئله تنش آبی در سیستان می‌تواند بر روی مباحث امنیتی منطقه جنوب‌شرق تأثیرگذار باشد. مبیّن این مسئله ورود کمیته امنیت آب کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس شورای اسلامی به موضوع حقابه ایران از رودخانه هیرمند است، اما تا کنون وزارتخانه‌های نیرو و امور خارجه در این زمینه عملکرد قابل قبولی نداشتند.
در ماده پنجم معاهده ۱۳۵۱ آمده است: افغانستان موافقت کرده اقدامی نکند که ایران را از حقابه اش از آب رود هیرمند (‌هلمند) که مطابق احکام مندرج مواد دوم، سوم و چهارم ‌این معاهده تثبیت و محدود شده است، بعضاً یا کلاً محروم سازد. ‌افغانستان با حفظ تمام حقوقی بر باقی آب رود هیرمند (‌هلمند) هر طوری که خواسته باشد از آن استفاده می‌کند و آن را به مصرف می‌رساند. ‌ایران هیچ‌گونه ادعایی بر آب هیرمند (‌هلمند) بیشتر از مقادیری که طبق این معاهده تثبیت شده است ندارد، حتی اگر مقادیر آب بیشتر در دلتا سفلای‌هیرمند (‌هلمند) میسر باشد و بتواند مورد استفاده ایران قرار گیرد.
طبق این بند از معاهده ۱۳۵۱، احداث بند انحرافی کمال‌خان نقص معاهده است، افغانستان مکرراً معاهده را نقص کرده، اما باید پرسید که کمیسار آب هیرمند متقابلا چه اقدامی انجام داده است؟
به‌رغم وجود ابزارهای سیاسی، حقوقی، اقتصادی و اجتماعی برای پیشگیری از سدسازی‌های افغانستان با توجه به هشدار و دستور حسن روحانی، رئیس‌جمهوری وقت سر این مسئله، از کمیساریای آب ایران و وزارت نیرو به‌عنوان متولی آب کشور نگاشت نامه و اعلام مراتب اعتراض پذیرفته نیست. کمیسار آب هیرمند و وزارت نیرو متولی اصلی حقابه رودخانه هیرمند هستند، از طرفی وزارت نیرو ریاست کمیسیون رودخانه‌های فرامرزی دولت را به‌عهده دارد و مذاکرات حقابه براساس معاهده ۱۳۵۱ میان هیأت کمیساریای آب ایران و افغانستان صورت می‌گیرد، چرا وزارت نیرو پاسخگو ناکارآمدی خود در قبال سدسازی‌های افغانستان نیست؟
مادامی که کمیسار آب هیرمند در شرایط بحران فعلی و پس از گذشت بیش از دوسال، توان دریافت حقابه قانونی ایران از هیرمند را ندارد و در قبال سدسازی‌های افغانستان چنین منفعلانه، ضعیف و ناکارآمد عمل کرده، آیا ادامه کار چنین تشکیلاتی منطقی است؟ نامه‌نگاری و اعلام اعتراض نیاز به چنین تشکیلاتی دارد؟ اگر هیأت کمیساریای آب ایران از ابزارهای در اختیار برای تأمین منافع ملی در حوزه دیپلماسی آب بی‌اطلاع هستند، بهتر است که پیگیری مسئله به افراد حاذق‌تری واگذار شود.
بند کمال‌خان در زمان دولت اشرف غنی احداث شد و بهره‌برداری از آن به هیأت حاکمه طالبان رسید، تعامل امارت اسلامی طالبان سر مسئله آب نسبت به‌عوامل دولت اشرف غنی به مراتب بیشتر است، به‌رغم وعده سرپرست وزارت آب و انرژی افغانستان مبنی بر اصلاح بند کمال، چرا تاکنون اقدامی در این زمینه انجام نشده است؟ اگر طرف افغانستانی به وعده‌های خود و معاهده‌های بین‌المللی پایبند نیست، چرا سفارت افغانستان در تهران به دیپلمات‌های طالبان تحویل داده شد؟ آیا میان وزارتخانه‌های مرتبط با دیپلماسی آب هماهنگی وجود ندارد؟
اگر دفتر رودخانه‌های مرزی را در ساختار وزارت نیرو وجود نداشت، افغانستان چه اقداماتی انجام می‌داد که تاکنون انجام نداده است؟ (بند کمال‌خان، سد بخش‌آباد، نهر لشکری و… و … و …) بودن یا نبودن دفتر رودخانه‌های مرزی وزارت نیرو، تفاوتی در نتیجه داشته است؟
تکمیل سد بخش‌آباد شرایطی را رقم خواهد زد که به حال وضعیت اسفناک کنونی سیستان غبطه بخوریم. کمیسار آب هیرمند برای اصلاح بند کما‌ل‌خان و پیشگیری از تکمیل سد بخش‌آباد برنامه‌ای دارد؟