در هفته گذشته با حکم وزیر جهاد کشاورزی، معاونت جدید آب و خاک وزارت جهاد کشاورزی منصوب شدند. از آنجا که به دلایل مختلف شاید بتوان ادعا کرد که یکی از چند پست حساس و استراتژیک و حتی امنیتی کشور همین بخش معاونت آب و خاک وزارت جهاد کشاورزی است، لازم است به نکاتی چند در این مورد اشاره کنم.
از جمله وظایف زیرمجموعه این معاونت، توزیع آب و بهینه‌سازی مصرف آب برای 5/8 میلیون هکتار اراضی آبی کشور است. به‌طوری که نزدیک به 80 درصد تولیدات زراعی و باغی کشور فقط از طریق اراضی آبی تامین شده و برنامه‌های وسیعی برای بهره‌وری بیشتر و گسترش دامنه امنیت غذایی کشور از طریق اراضی آبی -چه در برنامه ششم توسعه و خصوصاً در برنامه هفتم توسعه که عنقریب تصویب می‌شود- تدارک دیده شده است. حدود یک‌سوم سطح اراضی آبی در طول دو دهه اخیر به روش‌های نوین آبیاری مجهز شده و افزایش آن در برنامه‌های معاونت آب و خاک دیده شده است. در همین مقدار هم شبکه‌های آبیاری و زهکشی مدرن و نیمه‌مدرن اجرا شده که افزایش آن نیز در برنامه‌های وزارت نیرو و وزارت جهاد کشاورزی است.
در این رابطه مرور دو مقوله اقدامات سخت‌افزاری و اقدامات نرم‌افزاری در وظایف معاونت آب و خاک وزارت جهاد بسیار حائز اهمیت است. اقدامات سخت‌افزاری از جمله اقداماتی است که گسترش عملیات اجرایی روش‌های نوین آبیاری و تجهیز و نوسازی و یکپارچه‌سازی اراضی در سطوح بیشتر و اقداماتی از این قبیل را در بر می‌گیرد. ولی کارهای نرم‌افزاری در بخش آب و خاک، بیشتر بر بهره‌برداری صحیح از وضع موجود، تغییر در ساختار مجموعه معاونت و هوشمندسازی سیستم مصارف آب متمرکز می‌شود که در نهایت منجر به بهره‌وری بیشتر و افزایش تولیدات کشاورزی خواهد شد. شایان ذکر است که هم‌اینک بیش از 80 درصد آب تجدیدپذیر کشور در زیرمجموعه همین معاونت در مزارع توزیع می‌شود.
این میان کاهش بارش سالیانه کشور در سنوات اخیر، افزایش متوسط دمای سالیانه و پدیده تغییر اقلیم، مصرف بیش از نیمی آب‌های استاتیک سفره‌های آب زیرزمینی کشور، افزایش شوری متوسط منابع آب کشور، افزایش شدید مصارف آب شرب با افزایش جمعیت و لزوم توجه ویژه به آن، خشکیدن تالاب‌ها و در نتیجه افزایش تبخیر و موارد متعدد دیگر، همه از جمله دلایلی است که به نظر می‌رسد معاونت آب و خاک کشور به جای آنکه بیشتر به فکر توسعه در سطوح بیشتری باشد، به ناچار باید به بهره‌برداری و حفظ وضع موجود رسیدگی کند.
در اثبات این امر می‌توان مثال‌های متعددی از جنس اقدامات نرم‌افزاری را یادآوری کرد. شبکه آبیاری و زهکشی مدرن 30000 هکتاری فکه و عین‌خوش در جنوب غربی استان ایلام قریب به دو سال است که تامین آب نشده و کشاورزان این ناحیه مهم مرزی بیکار شده‌اند.
سوال اینجاست که چرا دو وزارتخانه جهاد کشاورزی و نیرو با یک اشتراک مساعی در تامین و توزیع آب و تخصیص به بخش‌های مختلف حوضه آبریز کرخه نتوانستند چنان برنامه‌ریزی کنند که این سرمایه‌گذاری که در واقع آبخور سد کرخه است به بهره‌وری برسد؟ از سوی دیگر طرح شبکه آبیاری مدرن 45 هزار هکتاری سیستان از زمان شروع بهره‌برداری به علت تامین نشدن حقابه از طرف کشور همسایه تاکنون استفاده نشده است و در این رابطه سوال اساسی این است که چرا با توجه به قرائن موجود از جهت احتمال عدم تامین آب، وزارت جهاد کشاورزی بیش از 850 میلیون دلار از اعتبارات صندوق توسعه ملی برای این طرح هزینه کرد؟ آیا فقط مشکل سیستان اجرای همین طرح عظیم بوده است؟ درباره اجرای سیستم‌های آبیاری تحت فشار نیز مکررا از طرف محافل تخصصی عنوان شده که این سیستم‌ها به‌جای آنکه به کاهش استحصال آب از چاه منجر شود، بیشتر به توسعه سطح زیر کشت انجامیده و حاصلی برای تقویت سفره‌های آب زیرزمینی نداشته است. بنابراین ضروری بود که ابتدا یک پایش و بازبینی از عملکرد سیستم‌های آبیاری تحت فشار انجام شده به عمل می‌آمد و سپس با بررسی موشکافانه در زمینه نقاط ضعف و قدرت، تصمیمات مقتضی اتخاذ می‌شد.
به‌طور کلی از آنچه که طی چهار دهه گذشته از عملکرد بخش آب وزارت جهاد کشاورزی حاصل شده، مصرف عمده آب تجدیدپذیر کشور در قالب طرح‌های توسعه‌ای و به عبارتی سخت‌افزاری بوده که از یک طرف به بهای نابودی سفره‌های آب زیرزمینی و از طرف دیگر به گسترش خشکی در رودخانه‌ها و تالاب‌ها منجر شده است. گرچه در ماده 35 قانون برنامه ششم بر این امر نیز تاکید شد که تا 11 میلیارد مترمکعب کاهش مصرف در بخش کشاورزی ضروری است ولی اقدام موثری انجام نشد و این روند کماکان ادامه دارد. پیشنهاد مشخص به بخش آب وزارت جهاد کشاورزی آن است که بیشتر از تمرکز بر طرح‌های توسعه‌ای، روش‌های نرم‌افزاری مانند توجه به بهره‌برداری از شبکه‌های آبیاری ثقلی و تحت فشار موجود کشور و توجه به گفت‌وگو و اشتراک مساعی با ذی‌نفعان و ذی‌مدخلان آب کشاورزی را در دستور کار خود قرار دهد چرا که نیاز است در این زمینه به طور جدی فعالیت مستمر انجام گیرد.