در ارزیابی مرکز پژوهش‌های مجلس از عملکرد دولت در بخش آب بر اساس برنامه ششم توسعه، به نظر می‌رسد که اهداف این برنامه محقق نشده است. همچنین یکی از مهم‌ترین اهداف این برنامه که بهبود بیلان منفی سفره‌های آب زیرزمینی است به وضعیت وخیم‌تری هم دچار شده است. از سوی دیگر اگرچه در برنامه ششم توسعه به تامین حق‌آبه محیط زیست هم پرداخته شده اما مرکز پژوهش‌های مجلس در این حوزه اطلاعات تفکیک شده و ارزیابی مشخصی ارائه نکرده است. مرکز پژوهش‌های مجلس به تازگی گزارشی را از عملکرد دولت در حوزه آب منتشر کرده است.
در این بخش مرکز پژوهش‌های مجلس عملکرد دولت در حوزه آب را بر اساس احکام و مواد مختلف قانون برنامه ششم، به ویژه ماده 35 این قانون و عملکرد بخش آب در قانون بودجه سال 1399 بررسی کرده است.
در ماده 35 قانون برنامه ششم توسعه گفته شده که دولت مکلف است به منظور مقابله با بحران کم‌آبی، رهاسازی حق‌آبه‌های زیست محیطی برای پایداری سرزمین، پایداری و افزایش تولید در بخش کشاورزی، تعادل‌بخشی به سفره‌های زیرزمینی و ارتقای بهره‌وری و جبران تراز آب، به‌میزانی که در سال پایانی اجرای قانون برنامه یازده میلیارد مترمکعب شود، اقداماتی را از جمله افزایش عملکرد در واحد سطح و افزایش بهره‌وری در تولید محصولات کشاورزی، توسعه روش‌های آبیاری نوین، نصب کنتور هوشمند و حجمی آب، احیا، مرمت و لایروبی قنوات به میزان سالانه 5 درصد و … را انجام دهد.
بر اساس نظر مرکز پژوهش‌های مجلس به طور کلی می‌توان گفت تمرکز اصلی این ماده در بخش آب بر تعادل‌بخشی و بهبود بیلان منفی سفره‌های آب زیرزمینی است.
رشد کم در پوشش شبکه دفع فاضلاب
مرکز پژوهش‌های مجلس بر اساس بررسی‌های خود اعلام کرده که عملکرد توسعه شبکه‌های دفع فاضلاب بسیار ضعیف بوده است، به نحوی که درصد جمعیت تحت پوشش شبکه دفع فاضلاب در سال‌های برنامه ششم کمتر از 4 درصد رشد داشته است.
استفاده مستقیم از حدود یک‌سوم پساب شهری
همچنین در این گزارش عنوان شده است که در حال حاضر از حدود 1400 میلیون مترمکعب پساب تولید شده شهری، حدود 500 میلیون مترمکعب آن مورد استفاده مستقیم قرار می‌گیرد که حدود 65 درصد آن در قالب طرح‌های جایگزینی (با منابع آب مصرفی کشاورزی، صنعتی و فضای سبز)، تغذیه مصنوعی و تامین حق‌آبه تالاب‌ها و مابقی نیز برای طرح‌های توسعه صنعت، کشاورزی و فضای سبز به مصرف می‌رسد.
این گزارش اضافه کرده که عملکرد دولت در مورد بازچرخانی و مدیریت آب‌های نامتعارف هم ضعیف بوده است.
صرفه‌جویی بیش از 1 میلیاردی آب چاه‌ها
در مجموع سال‌های برنامه ششم از طریق پلمپ چاه‌های غیر‌مجاز و جلوگیری از اضافه برداشت‌ها، 1 میلیارد و 782 میلیون و 500 هزار متر مکعب آب صرفه‌جویی شده است که بیشترین مقدار متعلق به سال 97 بوده است.
همچنین در سال 96، 4هزار و 215 حلقه چاه، در سال 97، 6 هزار و 343 حلقه چاه، در سال 98، 7هزار 766 حلقه چاه و در سال 99، 4 هزار و 787 حلقه چاه به کنتور مجهز شده‌اند .
اما عملکرد نصب کنتور هوشمند و حجمی آب روی چاه‌های آب دارای پروانه بهره‌برداری نسبت به تعداد کل چاه‌های موجود بسیار ضعیف ارزیابی شده است به‌طوری‌که در سال‌های برنامه ششم، کمتر از 25 هزار فقره کنتور هوشمند نصب شده که در مقایسه با هدف کمی تعیین شده بسیار محدود است.
به نظر می‌رسد تخصیص نیافتن بودجه یکی از دلایل مهم عملکرد ضعیف در این زمینه باشد به طوری که در قانون بودجه سال 97 هیچ بندی برای این کار در نظر گرفته نشده بود.
نگرانی برای هامون
مساله مهم دیگری که در این گزارش اشاره شده تامین حق‌آبه هامون است. مرکز پژوهش‌های مجلس اشاره کرده است که دولت در این زمینه فعالیت‌هایی انجام داده اما این فعالیت‌ها نتیجه بخش نبوده است چرا که هنوز کشور افغانستان حق‌آبه قانونی ایران را در مواقع ضروری رهاسازی نمی‌کند.
این گزارش همچنین احداث سد‌های مخزنی در بالادست حوضه آبریز هامون در افغانستان را چالش برانگیز دانسته است.
اروند لایروبی نشد
همان‌طور که گفته شد یکی از موارد مورد تاکید ماده 35 قانون برنامه ششم، لایروبی قنات‌ها‌ و رودخانه‌هاست.
مرکز پژوهش‌‌های مجلس اعلام کرده است با وجود پیگیری‌ها لایروبی رودخانه اروند انجام نشده است.
از دیگر مواردی که مجلس به اجرایی نشدن آن اشاره کرده است موضوع تدوین الگوی کشت است این موضوع در جلسات مختلف هماهنگی بین وزارتخانه‌های نیرو و جهاد کشاورز ی و شورای عالی آب مطرح شده است ولی تا به حال پیشرفت اجرایی ملموسی نداشته است.
پس از اشاره به این نقاط ضعف گزارش مرکز پژوهش‌ها عنوان کرده است در دوره‌های مختلف زمانی و با توجه به شرایط بارش و تعاریف ســال‌های تر و خشــک و نظر به منابع آب در دســترس، تامین حق‌آ‌به کشاورزان متناسب صورت می‌گیرد.
جای خالی ارزیابی حق‌آبه محیط زیست
مرکز پژوهش‌های مجلس همچنین در گزارش خود آورده است که در سالهای آبی 1396ـ1395، 1397ـ1396 و 1398ـ1397 به ترتیب معادل 6.7 ،5.1 و 11.4 میلیارد مترمکعب از سدهای در حال بهره‌برداری برای تامین نیازهای «شرب، صنعت،کشاورزی و نیازهای زیست محیطی« آب رهاسازی شده است. اما این مرکز در گزارش خود به طور مشخص به مقدار اختصاص یافته به حق‌آبه‌های محیط زیستی اشاره نکرده و به ارزیابی آن نپرداخته است در صورتی که این مساله یکی از بزرگترین دغدغه‌های محیط زیستی کشور به حساب می‌آید و تامین نشدن حق‌آبه تالاب‌های مانند گاوخونی و دریاچه ارومیه این روزها بسیار نگران‌کننده شده است.
عملکرد ضعیف در تحقق اهداف کمی
در بخش دیگر این گزارش، مرکز پژوهش‌ها به بررسی عملکرد دولت در تحقق اهداف کمی قانون برنامه توسعه پرداخته است.
در این بخش عنوان شده است که دولت در مورد درصد تحقق برخی از شاخص‌های کلیدی مانند ظرفیت آب تنظیمی سدهای غیرمرزی، احداث شبکه‌های اصلی آبیاری و زهکشی غیرمرزی، خرید تضمینی آب از بخش غیردولتی، عملیات رپرگذاری حد بستر رودخانه‌ها و سایر پهنه‌های آبی، تجهیز چاه‌ها به ابزار اندازه‌گیری هوشمند، تغذیه مصنوعی، مسلوب‌المنفعه کردن چاه‌های غیرمجاز، مدیریت کیفی منابع آب و تجهیز نقاط مصرف به ابزار اندازه‌گیری دارای عملکرد بسیار ضعیف بوده است.
همچنین عملکرد طرح‌های مرزی (ظرفیت آب تنظیمی سدها، احداث شبکه‌های اصلی آبیاری و زهکشی) ضعیف تا متوسط ارزیابی شدند و همچنین تاکید شده که تامین اعتبار این طرح‌ها و بازگشت تسهیلات گرفته شده برای آنها از صندوق توسعه ملی همچنان باقی است.
در نهایت نتیجه گیری شده است که در این بخش بیشتر شاخص‌های اصلی بخش آب در سال 1399 از عملکرد مناسبی برخوردار نبوده‌اند.
همچنین عنوان شده است که در برنامه عملیاتی برنامه ششم بین اهداف و اعتبارات تناسبی برقرار نیست. همچنین تاکید شده که حل این مشکلات به همکاری بخشی و فرابخشی نیاز دارد.
در نهایت این گزارش برخی نقاط ضعف موجود در حوزه آب را نبود ارتباط و هماهنگی منسجم و مستمر میان ارکان حکومت در راستای حکمرانی موثر، بهره‌برداری غیرکارآمد از امکانات طبیعی موجود، وابستگی زیاد به منابع مالی عمومی دولت، کاهش ذخایر آب‌های زیرزمینی و افت سطح آبخوان‌ها و … بر شمرده و نتیجه گیری کرده است که اگرچه در برخی موارد سازه‌ای و معدودی هم غیرسازه‌ای در بخش آب، گام‌هایی در این برنامه برداشته شده است، ولی باید گفت که هنوز مشکلات اصلی بخش آب به قوت خود باقی است و در این راستا، عملکرد برنامه مطلوب نبوده است «به عنوان مثال می‌توان موضوع تعادل‌بخشی و بهبود بیلان منفی سفره‌های آب زیرزمینی که موضوعیت اصلی قانون برنامه ششم توسعه در بخش آب است را مطرح کرد که متاسفانه در این حیطه وضعیت وخیم‌تر شده است. البته در تحقق شاخص‌های بخش آب مواردی مانند عدم تامین اعتبارات الزم، ناهماهنگی های بین بخشی و همچنین ضعف در تدوین مبانی و هدف گذاری‌های اسناد بالادستی را نباید دور از نظر داشت.»
این گزارش اضافه کرده است که در مورد عملکرد بخش آب در قانون بودجه سال 1399 باید گفت که عملکرد اعتباری برنامه‌های مختلف این بخش در این قانون (در هشت ماه ابتدای سال 1399) حدود 72 درصد بوده است.