کمیسیون تلفیق مجلس دیروز طرحی را تصویب کرد که بر اساس آن از سال 1400 ممنوعیت کشت برنج در نقاط مختلف کشور لغو می‌شود. این مصوبه درباره لغو ممنوعیت کشت محصولی آب‌بر در حالی دو سوم آرای کمیسیون تلفیق را به خود اختصاص داد که بسیاری از کارشناسان در ماه‌های اخیر درباره کاهش بارش‌ها در کشور هشدار می‌دهند.

نخستین بار در سال 1393 بود که موضوع ممنوعیت کشت برنج در استان‌هایی که با مشکل کمبود آب روبه‌رو بودند، از سوی وزارت جهاد کشاورزی با هدف مدیریت مصرف آب، مطرح شد. طرح از همان ابتدا با انتقادهای بسیاری مواجه شد. برخی معتقد بودند اجرای آن اشتغال و معیشت کشاورزان را تهدید می‌کند. این نقدها باعث شد مسئولان وزارت جهاد‌کشاورزی اعلام کنند ممنوعیتی درباره کشت وجود ندارد، بلکه وزارت جهاد‌کشاورزی تنها از کشت برنج در دو استان گیلان و مازندران حمایت می‌کند. به رغم همه انتقادها هیئت وزیران در جلسه نهم آبان‌ 1397 به استناد اصل یک‌صد و سی و هشتم قانون اساسی، طرحی را به تصویب رساند که بر اساس آن کشت برنج تنها در استان‌های گیلان و مازندران و بر اساس الگوی کشت وزارت جهاد کشاورزی مجاز و کشت برنج در 14 استان ممنوع اعلام شد. انتقاداتی که پیش از این مصوبه مطرح بود همچنان به قوت خود باقی بود تا این‌که بعد از مخالفت‌ها و اعتراض‌هایی که نسبت به این مصوبه مطرح شد، ممنوعیت کشت جای خود را به «محدودیت» داد و قرار بر این شد که شالیکاران سایر استان‌ها با شرایط خاص مجاز به کشت برنج باشند.

ممنوعیت کشت و معیشت کشاورزان

در روزهای اخیر و در شرایطی که مرکز ملی خشکسالی از کاهش قابل ملاحظه بارش‌ها در سال آبی جاری خبر داده، کمیسیون تلفیق طرحی را به تصویب رسانده است که بر اساس آن از سال 1400 ممنوعیت کشت برنج در تمام کشور لغو خواهد شد. رمضانعلی سنگدوینی عضو کمیسیون تلفیق در گفت‌و‌گو با «پیام‌ما» با اعلام اینکه این طرح با پیشنهاد او در کمیسیون مطرح شده است، در خصوص این مصوبه می‌گوید: «ممنوعیت کشت برنج، شامل حال همه استان‌ها می‌شود به شرطی که کارگروه شورای آب استان آن را تایید کند. پیشنهاد لغو این ممنوعیت به این دلیل بود که بسیاری از شالیکاران با مشکل روبه‌رو شده بودند» سنگدوینی درباره علت ارائه این پیشنهاد می‌گوید: «حوزه انتخابی من (استان گلستان) 15 هزار هکتار شالیکاری دارد. آب مورد‌نیاز برای این امر از رودخانه‌ها و چشمه‌سارها تامین می‌شود. با اعلام ممنوعیت کشت برنج، هزاران نفر از مردم این مناطق شغل خود را از دست داده‌اند و هیچ کشت جایگزین دیگری برای آن‌ها در نظر گرفته نشده است. مردمی که شغل خود را از دست داده‌اند، ناگزیر به کوچ هستند» وزارت جهاد‌کشاورزی، در پاسخ به انتقاداتی که در زمان طرح این موضوع درباره ممنوعیت کشت برنج مطرح شده بود، پیشنهاداتی را به عنوان کشت جایگزین مطرح و اعلام کرد: «در استان پرآبی مثل گلستان، به‌ جای برنج، سویا و پنبه برای کشت پیشنهاد داده شد. در راستای مقابله با خشکسالی در استان‌های جنوبی کشور که تبخیر آب در آن‌ها زیاد است، به‌جای برنج، کشت کینوا، ارزن و کنجد پیشنهاد شد که نسبت به برنج آب کمتری مصرف می‌کنند و حتی در زمین‌های درجه سه هم قابل کشت هستند.» وزارت جهاد‌کشاورزی معتقد بود با کشت جایگزین تا حدود ۸۰ درصد درآمد قبلی جبران می‌شود. با این حال و علی‌رغم اعلام محدودیت کشت این محصول، در حال حاضر برنج در 17 استان کشور کشت می‌شود، یکی از دلایل این امر و بی‌توجهی به محدودیت‌های در نظر گرفته شده و استفاده از منابع آب زیرزمینی برای کشت این محصول، به دلیل قیمت مناسب برنج در بازار کشاورزان ترجیح می‌دهند به جای کشت جایگزین و داشتن نگاهی بلند مدت به منابع آبی، به کشت برنج بپردازند.
سال گذشته فرامک عزیز کریمی، مدیرکل دفتر غلات و محصولات اساسی وزارت جهاد‌کشاورزی اعلام کرد: «با توجه به اقلیم‌های مختلف حداقل ۱۴ محصول به منظور جایگزینی کشت برنج برای طی مدت سه سال، به استان‌ها معرفی و ابلاغ شده است، هرچند با جایگزینی این محصولات آب مصرفی در اراضی مورد‌نظر حداقل به یک سوم تقلیل می‌یابد و از طرفی محصولات جایگزین عموماً جز محصولات راهبردی و مورد‌نیاز کشور است (دانه‌های روغنی و نباتات علوفه‌ای) اما در مقایسه با محصول برنج از درآمد اقتصادی پایین‌تری برخوردار هستند بنابراین وزارت جهاد‌کشاورزی در این راستا با تهیه طرح، پیشنهادات اعتباری و تسهیلات کم بهره، حمایت از کشت‌های جایگزین را در دستور کار خود قرار داده است. مهم‌ترین این محصولات گیاه جدید کینوا و گیاهان علوفه‌ای از جمله سورگوم، ارزن، پنبه، دانه‌های روغنی مانند سویا، آفتابگردان، کنجد و برخی محصولات سبزی و صیفی که به روش نشائی کشت می‌شوند و مصرف آب آنها پایین است، هستند.»

موضوع لغو ممنوعیت منطقه‌ای است نه ملی

ذبیح‌الله‌اعظمی، عضو کمیسیون کشاورزی ضمن مخالفت با طرح این موضوع در مجلس و تصویب آن در کمیسیون تلفیق به «پیام‌ما» می‌گوید: «موضوع لغو ممنوعیت کشت برنج منطقه‌ای است نه ملی. همکاران ما به فکر حوزه انتخابیه خود هستند. در حالی که در حاشیه رودخانه سرباز در سیستان‌و‌بلوچستان، در منطقه کامفیروز استان فارس و در بعضی مناطق خوزستان برنج کشت می‌شود و در بسیاری از این مناطق کشت این محصول مقرون به صرفه نیست. هدف از ایجاد این ممنوعیت در مناطق کم آب، صرفه‌جویی در مصرف آب و مقرون به صرفه نبودن کشت این محصول بود. باید بپذیریم که کشور ما از نظر منابع آبی در مضیقه است و کشت برنج که محصول آب‌بری است در بسیاری از مناطق کشور توجیه اقتصادی ندارد» اعظمی با اشاره به اینکه در گذشته هم کشت برنج در بعضی مناطق به دلیل همین مضیقه‌ها متوقف شده است، می‌گوید: «در لنجان استان اصفهان از قدیم‌الایام برنج کشت می‌شد، همچنین در جنوب کرمان به خاطر جاری بودن رودخانه هلیل در دهه‌های پیش، برنج بسیار مرغوبی کشت می‌شد اما در حال حاضر اثری از آن نیست و کشاورزان ما هم این را پذیرفته‌اند که کشت برنج در این منطقه توجیه اقتصادی ندارد»
عضو کمیسیون کشاورزی مجلس معتقد است: «بعضی همکاران به خاطر بحث‌های منطقه‌ای در تلاش هستند که این قانون را لغو کنند. ما باید موضوع را ملی نگاه کنیم، با توجه به شرایط کنونی این امر به صلاح کشاورزی نیست. بنده به عنوان متخصص کشاورزی و عضو هیئت علمی دانشگاه در دانشکده کشاورزی با این موضوع قطعا مخالفت می‌کنم و امیدوارم بقیه همکاران هم در صحن مجلس توضیحات ما را بپذیرند و این موضوع از دستور خارج شود»

دچار کم بارشی قابل ملاحظه‌ای هستیم

یکی از انتقاداتی که به مصوبه اخیر کمیسیون تلفیق وارد است، بی‌توجهی به وضعیت بارش‌ها و منابع آبی کشور در سال آبی جاری و سال پیش رو است. البته سنگدوینی که این موضوع را در کمیسیون تلفیق مطرح کرده است معتقد است: «وارد ترسالی شده‌ایم» اما احد وظیفه، رئیس مرکز ملی خشکسالی و مدیریت بحران سازمان هواشناسی نظرات دیگری را مطرح می‌کند. احد وظیفه در خصوص وضعیت بارش‌ها در سال آبی جاری به «پیام ما» می‌گوید: «بررسی ها در دوره 50 ساله گذشته نشان می‌دهد در برخی سال‌ها بارندگی کشور حدود 350 میلی‌متر و در برخی سال‌ها 150 میلی‌متر است. در سال‌هایی که میانگین کمتر است را ما سال خشکسالی می‌دانیم، امسال هم می‌تواند یکی از همین سال‌ها باشد. امسال بارندگی در استان‌هایی مثل سیستان‌و‌بلوچستان، هرمزگان، کرمان، جنوب فارس، شرق بوشهر، خراسان شمالی، گلستان و خراسان رضوی از 85 تا 50 درصد کمتر از مقدار میانگین بلندمدت است. ما در سال پیش رو زمستان سختی را پشت سر می‌گذاریم، در پاییز هم در برخی مناطق بارندگی‌ها زیر نرمال بود هرچند در برخی مناطق بارش خوبی داشتیم. کاهش بارش در این ماه و به احتمال بسیار در اسفندماه هم ادامه پیدا می‌کند که در این‌صورت دچار کم بارشی قابل ملاحظه‌ای خواهیم بود»
رئیس مرکز ملی خشکسالی در مورد سیاست‌های اتخاذ شده در خصوص ممنوعیت کشت برنج که محصولی آب‌بر است در استان‌هایی غیر از گیلان و مازندران معتقد است: «روش کشت و نحوه مصرف طوری است که کشور ما به جز چند شهر شمالی پتانسیل لازم را ندارند که کشاورزان بتوانند در آن برنج کشت کنند. کشت برنج یعنی هدر رفت بیشتر آب از طریق تبخیر. درباره استفاده از منابع آب زیرزمینی برای کشت این محصول هم باید بگوییم عمق سنجی‌ها نشان می‌دهد در سال‌های اخیر روند کاهشی داشته، به خصوص در دوره‌های خشکسالی افت ارتفاع آب‌های زیرزمینی شدیدتر بوده، در حال حاضر میزان این منابع در حدی است که بسیاری از دشت‌های کشور دشت ممنوعه است و برداشت آب از آن‌ها وضعیت را بغرنج‌تر می‌کند»
مصوبه کمیسیون تلفیق در انتظار ورود به جلسه علنی و رای‌گیری نمایندگان است، باید دید نگاه نمایندگان به موضوع منابع آبی نگاهی بلندمدت و ملی خواهد بود یا خیر.