خانه بازمانده خاندان تاجران چای کلکته در تبریز سرانجام مرمت می‌شود

غبارروبی از چهره «کلکته‌چی»

شهردار منطقه 8 تبریز: با توجه به فرسودگی دیوارها، ستون‌ها و تخریب بخش وسیعی از خانه کلکته‌چی، استحکام‌بخشی و پایدارسازی مطابق طرح و نقشه سابق این آغاز شده است.

|پیام ما| خبر رسیده که قرار است مرمت‌گران به بن‌بست کلکته‌چی بروند. یعنی بروند به محله راسته‌کوچه، آنجا که سه خانه تاریخی دیگر نای ایستادن ندارند و به شانه هم تکیه کرده‌اند. این خانه‌ها که بازمانده دوران قاجار و پهلوی اول‌ هستند، چند قدم تا ویرانی فاصله دارند اما حالا خبر رسیده که قرار است مرمت‌گران به بن‌بست کلکته‌چی بروند و از میان آن سه خانه، غبار را از چهره «کلکته‌چی» بروبند، مرمتش کنند و به زندگی بازگردانند. این بنای با معماری اواخر قاجار و اوایل پهلوی درست در مرکز شهر و بافت تاریخی تبریز است و در نزدیکی خانه مشروطه. اما این اولین بار نیست که وعده مرمتش را می‌دهند.

آخرین بار دستور «آغاز فوری» عملیات مرمت خانه تاریخی کلکته‌چی را یک سال پیش داده بودند. اما قید فوریت در این سال‌ها باز هم از زبان مسئولان شهری مطرح شده بود. مثلا یک بار دیگر در بهمن 94 صادق نجفی، شهردار وقت منطقه هشت، از مرمت و احیای خانه تاریخی کلکته‌چی «طی روزهای آتی» خبر داده و گفته بود: «با پایان یافتن برنامه مرمت، شاهد تعریف کاربری جدید متناسب با شان تاریخی و فرهنگی این خانه خواهیم بود.» این اظهارات مربوط به زمان خرید این بنا از سوی شهرداری منطقه هشت است. شهرداری تبریز خانه را خرید و برای مدت‌ها رهایش کرد و ستون‌ها و دیوارهای خانه صد ساله دوام نیاوردند و فرسوده شدند. بعد از تملک خانه باز هم فعالان و دوست‌داران میراث‌فرهنگی هشدار دادند که این خانه ویرانه شده و باید به دادش رسید. تا این‌که چند روز پیش شهردار منطقه هشت تبریز گفت عملیات مرمتی و استحکام‌بخشی خانه تاریخی کلکته‌چی مطابق نقشه‌ها و طرح اولیه این خانه آغاز می‌شود. یعنی سرانجام خانه خاندان کلکته‌چی که در کار تجارت چای بودند، روز خوش خواهد‌دید.

این ویرانه که از سه بنای همسایه‌اش سست‌تر است، روزی خانه‌ای زیبا بود. خانه‌ای که شاید این بار شبیه گذشته شود. با دو حیاط اندرونی و بیرونی؛ حیاط اندرونی‌اش در ضلع جنوبی و حیاط بیرونی‌اش در ضلع شمالی. با ایوانی ستون‌دار در ضلع جنوبی که بر ارسی‌های خانه سایه انداخته است. دو رشته راه‌پله حیاط بیرونی را به راهروهای جانبی و بنا وصل می‌کند و ضلع شرقی حیاط اندرونی یک طنبی کوچک و چهار اتاق دارد. حیاط بیرونی دو حوض سنگی دارد که شاید دوباره احیا شوند. زیرزمین خانه کلکته‌چی هم حوض‌خانه دارد. سقف حوض‌خانه کادربندی شکیلی دارد و گچ‌بری‌ها، سرستون‌های زیبای گچی، ارسی‌های نمای جنوبی و آجرکاری‌نما و هره‌های دیوار هم بر شکوه بنا افزوده‌اند.

ایسنا در گزارشی درباره این خانه نوشته است: «کم‌تر شهری را سراغ داریم که هر گذر آن، روایت خاص خودش را داشته باشد؛ کوچه‌های تبریز هر یک سند هویتی محسوب می‌شوند که با وجود دست درازی مدرنیسم به گلوی تاریخ آن‌ها، هنوز نشانه‌هایی از بزرگانی که در این مناطق زندگی کرده‌اند را در خود دارند، خواه با نصب تابلویی بر سر کوچه و خواه با بقایایی از یک بنای باشکوه، اما تخریب شده؛ بن‌بست کلکته‌چی‌ یکی از این کوچه‌هاست که سه خانه تاریخی متعلق به این خاندان در آن قرار دارد، اما یکی از خانه‌ها که گفته می‌شود با ارزش‌ترین آن‌ها بود، به فروش رفته است.»

حاج زین‌العابدین، بزرگ خاندان کلکته‌چی، چهار فرزند پسر به نام‌های محمد، حسینقلی، علی‌محمد و محمد‌باقر و دختری به نام خدیجه داشت، این خاندان به کار تجارت چای، بافت فرش و ریسندگی، مشغول و بانی کارهای خیر زیادی مانند احداث کتابخانه و مدرسه بودند.

به گفته نوادگان خاندان کلکته‌چی، تعدادی از اعضای این خاندان برای تجارت چای به شهر کلکته و دارجیلینگ سفر می‌کردند، این خاندان همچنین یکی از بزرگترین کارخانجات ریسندگی و بافندگی را در محله کوی فیروز کنونی در تبریز احداث کرده بودند و فرش‌های اهدایی این خاندان به بارگاه امام حسین (ع) و مسجد کلکته‌چی هم دلیلی بر این ادعا است.

مرحوم حاج محمد‌علی کلکته‌چی در ایجاد پرورشگاه پسران و دختران و تیمارستان تبریز نقش داشته و ساخت کتابخانه مسجد جامع تبریز و بعضی از قسمت‌های مسجد و لوله‌کشی مسجد گوهرشاد نیز از جمله اقدامات خیرخواهانه مرحوم حاج محمد باقر کلکته‌چی، است؛ مسجد کلکته‌چی در راسته کوچه (میدان‌ویجویه) واقع شده است که مربوط به دوران قاجار بوده و از دیگر آثار بر جای مانده از کلکته‌چی‌ها به شمار می‌رود.

بر اساس اظهارات و ادعای محمد رحیم کلکته‌چی، از دیگر نوادگان این خاندان و نوه حاج محمد‌باقر کلکته‌چی، خانه‌ای که شهرداری آن را خریده و تصمیم به مرمت آن گرفته به نام او و برادرش، یعقوب است و در این خصوص به ایسنا می‌گوید: پدربزرگم در سال ۴۰ از دنیا رفت و این خانه به ما رسید، شهردار منطقه ۸ تبریز پیشنهاد مرمت مجموعه را به ما دادند، با توجه به این‌که مرمت از عهده ما ساخته نبود، مرمت خانه را به عنوان باقیات‌الصالحات مستقیما به شهرداری سپردیم تا خانه زمانی به مقصد گردشگری، تبدیل شود.

او که تجربه ۵۰ سال زندگی در خانه کلکته‌چی را دارد، از روزهای پررونق این خانه یاد کرده و اتاق‌هایی را که در آن زندگی کرده‌اند را نشان می‌دهد و می‌گوید: «این خانه متعلق به تبریز است، خانه خواهان زیادی داشت‌، اما تصمیم گرفتیم آن را به شهرداری بسپاریم.»

او می‌گوید: «این خانه‌ با حدود ۷۰۰ متر مربع از سال ۷۶ خالی از سکنه شد، اما اشیایی داخل آن بود.»

گفته می‌شود بخشی از اسناد و اشیای موجود در خانه طی چند سال گذشته و به دنبال رها شدن، به سرقت رفته است. طرح مرمت خانه کلکته‌چی به تازگی برای تایید اداره کل میراث‌فرهنگی آذربایجان شرقی ارسال شده است.

کارشناس مرمت بناها و بافت‌ها تاریخی شهرداری تبریز با بیان این‌که خانه کلکته‌چی در اواخر دوران قاجار و اوایل دوران پهلوی ساخته شده است به ایسنا، می‌گوید: «این مجموعه متشکل از سه خانه قدیمی در محله راسته کوچه در بن‌بست کلکته‌چی واقع شده است، آجرکاری و گچ‌کاری‌های بی‌نظیر خانه کلکته‌چی در هر طبقه دیده می‌شود و تلفیقی از این دو هنر زیبا در نماسازی این بنا به کار رفته است.» الناز سیاسی می‌افزاید: «خانه کلکته‌چی در دور اول شهرداری آقای علی مدبر خریداری شده، اما پس از آن هیچ طرح مرمتی و عملیات صحیح مرمتی انجام نشده است، اما طرح مرمتی بنا پس از انتصاب مجدد آقای مدبر به عنوان شهردار منطقه ۸ تبریز با پیگیری مکرر و همت او، آماده شد و عملیات مرمتی آن، آغاز شده است.»

به گفته کارشناس مرمت بناها و بافت‌های تاریخی، در حال حاضر طرح مرمت و رفع آسیب از طبقه دوم خانه کلکته‌چی آغاز شده و مرمت ادامه خواهد داشت.

شهردار منطقه ۸ تبریز نیز با اشاره به تداوم عملیات مرمتی و استحکام‌بخشی خانه تاریخی کلکته‌چی مطابق نقشه‌ها و طرح اولیه این خانه، می‌گوید: «با توجه به فرسودگی دیوارها، ستون‌ها و تخریب بخش وسیعی از خانه تاریخی کلکته چی، به منظور احیای دوباره این خانه تاریخی، شهرداری منطقه هشت تبریز با حمایت‌های شهردار کلان‌شهر تبریز عملیات استحکام بخشی و پایدار‌سازی این خانه تاریخی را مطابق طرح و نقشه سابق این خانه، آغاز کرده و تمام قسمت‌های تخریب شده خانه، احیا و بازسازی می‌شود.»

علی مدبر حرف‌هایش را این‌طور به پایان می‌برد: «چندین سال قبل با وجود محدودیت مالی منطقه تمام توان خود را برای تملک این خانه تاریخی به‌کار بسته و توانستیم مانع تخریب خانه کلکته‌چی شویم، متاسفانه به دلیل عدم مرمت و نگهداری مناسب، وضعیت این خانه تاریخی نامناسب بود که فورا عملیات مرمتی این خانه تاریخی را طی ماه اخیر آغاز کرده‌ایم و به‌زودی شاهد احیا و بازسازی خانه کلکته‌چی خواهیم بود.»