برای درک بهتر آنچه در شاخص‌ها و سیاست‌ها مطرح می‌شود، کافی است مسیر یکی از روستاهای نامزد ثبت جهانی را دنبال کنیم. موئیل در دامنه سبلان، نمونه‌ای از روستایی است که هم‌زمان بر طبیعت، فرهنگ عشایری و ظرفیت‌های زمین‌گرمایی تکیه کرده و در تلاش است توسعه گردشگری را با مشارکت مردم محلی پیش ببرد. سونیا ازهری، پژوهشگر و تسهیلگر پرونده ثبت موئیل، از ظرفیت‌ها و چالش‌های این روستا می‌گوید.

ازهری نخستین ویژگی موئیل را موقعیت کم‌نظیر آن در دامنه سبلان می‌داند. این روستا در مسیر اصلی صعود به سومین قله مرتفع ایران قرار گرفته و هر سال دو تا سه هزار کوهنورد از آن عبور می‌کنند: «بسیاری از گردشگران، پیش از صعود یا پس از بازگشت، در روستا توقف می‌کنند، از محصولات لبنی، صنایع‌دستی و خدمات محلی استفاده می‌کنند و بخشی از اقتصاد روستا نیز از همین مسیر شکل گرفته است.»

او البته تأکید می‌کند که سهم اقتصادی کوهنوردان هنوز چندان قابل توجه نیست، زیرا اغلب با تجهیزات کامل سفر می‌کنند و نیاز چندانی به خرید ندارند. با این حال، همین ارتباط، زمینه‌ای برای تعامل فرهنگی میان روستاییان و گردشگران فراهم کرده است.
از نگاه مردم موئیل، سبلان تنها یک کوه نیست. ازهری می‌گوید: «بسیاری از اهالی هنگام بازگشت کوهنوردان به آن‌ها «زیارت قبول» می‌گویند؛ تعبیری که نشان می‌دهد صعود به سبلان در فرهنگ محلی، نوعی زیارت تلقی می‌شود. این نگاه ریشه در روایت‌های تاریخی و مذهبی دارد و در برخی منابع نیز از سبلان به‌عنوان محل زندگی زرتشت یاد شده است.»

او معتقد است همین روایت‌های فرهنگی، در کنار طبیعت کوهستانی، می‌تواند بخشی از هویت گردشگری موئیل باشد؛ به‌ویژه آنکه در مسیر روستا، ۱۲ مجتمع آب‌درمانی نیز قرار دارد و بسیاری از کوهنوردان پس از فرود، برای استراحت و استفاده از آب‌های گرم در این منطقه اقامت می‌کنند.

دومین محور پرونده ثبت جهانی، حضور عشایر شاهسون است. هر سال با آغاز فصل ییلاق، عشایر در دامنه‌های سبلان مستقر می‌شوند و جشنواره استقبال از آنان همراه با اجرای آیین «اوبا» برگزار می‌شود. گردشگران برای آشنایی با شیوه زندگی عشایری، به مناطق ییلاقی مانند جعفرآباد و وجبار می‌روند و از نزدیک با سبک زندگی کوچ‌نشینی آشنا می‌شوند.

ازهری می‌گوید برای استفاده بهتر از این ظرفیت، مجموعه‌ای اقامتی در چهار کیلومتری روستا ساخته شده که حدود ۶۰۰ نفر ظرفیت دارد و با الهام از معماری سیاه‌چادرها طراحی شده است. این مجموعه در آخرین نقطه پیش از ورود به کوهستان قرار گرفته و امکانات اقامتی، رستوران و خدمات طبیعت‌گردی را در اختیار گردشگران قرار می‌دهد.

او معتقد است زندگی عشایری، در جهانی که بیش از هر زمان دیگری به مادیات وابسته شده، برای گردشگران خارجی جذابیت فراوانی دارد؛ اما این ظرفیت هنوز به‌درستی معرفی نشده و برندسازی مناسبی برای آن صورت نگرفته است.
سومین محور پرونده موئیل، آب‌های گرم و ظرفیت‌های زمین‌گرمایی منطقه است. در مسیر ۲۰ کیلومتری مشکین‌شهر تا موئیل، مجموعه‌ای از چشمه‌های آب گرم و سرد وجود دارد که از دامنه سبلان سرچشمه می‌گیرند. در میان آن‌ها، چشمه‌ای با دمای حدود ۸۶ درجه سانتی‌گراد قرار دارد که تقریباً به نقطه جوش می‌رسد و به دلیل دمای بالا و وجود گازهای طبیعی، با حفاظ و تابلوهای هشدار محافظت می‌شود.

به گفته ازهری، آب این چشمه از طریق کانال‌هایی به مجموعه‌های آب‌درمانی منتقل می‌شود تا امکان استفاده درمانی از آن فراهم باشد. او معتقد است وجود چنین چشمه‌ای در منطقه‌ای کوهستانی و سردسیر، ظرفیتی کم‌نظیر است که هنوز به‌درستی معرفی نشده است.
او با اشاره به مستندات پزشکی درباره خواص آب‌های گوگردی و معدنی منطقه می‌گوید مشکل اصلی، نبود برندسازی علمی است. به گفته او، در بسیاری از کشورها، خواص درمانی چشمه‌ها با استناد به مطالعات علمی معرفی می‌شود، اما در ایران این اطلاعات کمتر در اختیار گردشگران قرار می‌گیرد. ازهری حتی به خاطره‌ای اشاره می‌کند که یکی از استادان دانشگاه در یک نشست گردشگری با تعجب پرسیده بود: «مگر اردبیل آب‌درمانی هم دارد؟»؛ پرسشی که از نگاه او، نشان‌دهنده ضعف در معرفی ظرفیت‌های منطقه است.
او همچنین از ایستگاه ژئوترمال سبلان یاد می‌کند؛ مجموعه‌ای که به گفته او یکی از مهم‌ترین ظرفیت‌های انرژی زمین‌گرمایی کشور است و می‌تواند علاوه بر تولید انرژی پاک، در توسعه گردشگری علمی و درمانی نیز نقش ایفا کند.

ازهری در کنار ظرفیت‌های طبیعی، به چالش‌های موئیل نیز اشاره می‌کند. یکی از مهم‌ترین آن‌ها، حضور خرس‌های قهوه‌ای در اطراف روستا و رفتار نادرست برخی گردشگران است. او می‌گوید گاهی برای گرفتن عکس و فیلم، به خرس‌ها غذا داده می‌شود تا به کمپ‌ها نزدیک شوند؛ اقدامی که به گفته او می‌تواند تعادل طبیعی منطقه را بر هم بزند و هم برای انسان و هم برای حیات‌وحش خطرآفرین باشد.

او از تجربه شخصی خود می‌گوید که بارها به راهنمایان محلی درباره این رفتار تذکر داده است، زیرا نزدیک شدن خرس‌ها به مناطق مسکونی، می‌تواند به درگیری میان انسان و حیات‌وحش منجر شود.
از سوی دیگر، موئیل در سال‌های گذشته چند بار با سیل روبه‌رو شده و بخشی از بافت تاریخی خود را از دست داده است. به همین دلیل، یکی از اهداف اصلی تهیه پرونده ثبت جهانی، جلب مشارکت مردم برای احیای بافت قدیمی و حفاظت از هویت روستا بوده است.
ازهری می‌گوید در آغاز، بسیاری از مردم تصور می‌کردند تهیه پرونده تنها یک بازدید اداری است و تأثیر چندانی بر آینده روستا ندارد، اما با برگزاری نشست‌ها و کارگاه‌های آموزشی در مسجد و دعوت از نمایندگان خانواده‌ها، نگاه مردم به‌تدریج تغییر کرد.
به گفته او، در روزهای پایانی تهیه پرونده، کودکان روستا هر روز سراغ اعضای گروه می‌آمدند و می‌پرسیدند: «بالاخره ثبت شدیم یا نه؟» ازهری این تغییر نگاه را مهم‌ترین دستاورد این فرآیند می‌داند و معتقد است حتی اگر موئیل در این دوره موفق به ثبت جهانی نشود، همین حس مشارکت و مطالبه‌گری، سرمایه‌ای ارزشمند برای آینده روستا خواهد بود.

هم‌زمان، دوره‌های آموزش جاجیم‌بافی برای زنان روستا آغاز شده و قرار است آموزش راهنمایان محلی نیز در زمینه ارتباط با گردشگران، آداب میزبانی و مدیریت مقصد ادامه پیدا کند. همچنین ایجاد پایگاه تسهیلگری و گردشگری در روستا در دستور کار قرار گرفته تا مدیریت گردشگری موئیل پس از پایان فرآیند ثبت جهانی نیز ادامه یابد.

ازهری معتقد است موئیل با تکیه بر سه ظرفیت اصلی خود؛ کوهستان، زندگی عشایری و آب‌درمانی، توانایی حضور در فهرست بهترین روستاهای گردشگری جهان را دارد. اما به همان اندازه که این ظرفیت‌ها ارزشمند هستند، حفاظت از آن‌ها نیز اهمیت دارد؛ از برندسازی علمی و معرفی مستند خواص درمانی چشمه‌ها گرفته تا حفظ بافت تاریخی، مدیریت رفتار گردشگران و تقویت نقش جامعه محلی در آینده گردشگری روستا.