برای بسیاری از مردم جنوب کرمان، تصاویر گودال‌های عمیقی که این روزها در برخی محوطه‌های تاریخی جیرفت دیده می‌شود، یادآور روزهای تلخ اوایل دهه ۸۰ است؛ روزهایی که خبر کشف تمدن جیرفت، همزمان با هجوم گسترده قاچاقچیان آثار تاریخی به منطقه منتشر شد و بخش قابل توجهی از آثار ارزشمند، پیش از مطالعه علمی، از کشور خارج شد.

اکنون نیز گزارش‌ها از تکرار همان الگو حکایت دارد؛ حفاری‌های شبانه، تخریب لایه‌های باستانی و جست‌وجوی اشیای تاریخی در محوطه‌هایی که هر متر از خاک آنها می‌تواند بخشی از تاریخ ناشناخته ایران را در خود جای داده باشد.

ورود فرمانداری و مسدودسازی گودال‌ها

در پی انتشار گزارش‌هایی درباره حفاری‌های غیرمجاز، «روح‌بخش بیگ‌زاده»، فرماندار جیرفت از شناسایی محل‌های حفاری و مسدودسازی گودال‌های ایجادشده خبر می‌دهد. به گفته او، با همکاری بخشداری، نیروی انتظامی و یگان حفاظت میراث فرهنگی، گودال‌های ایجادشده توسط حفاران غیرمجاز پر شده تا امکان ادامه فعالیت و سوءاستفاده دوباره از این محل‌ها از بین برود.
فرماندار جیرفت در گفت‌وگو با «پیام ما» همچنین می‌گوید نیروی انتظامی در کنار یگان حفاظت، روند شناسایی و برخورد با عوامل این حفاری‌ها را دنبال می‌کند. اما پرسش اصلی اینجاست که چگونه حفاران توانسته‌اند پیش از مداخله دستگاه‌های مسئول، بخش‌هایی از محوطه را تخریب کنند؟

حفاران مسلح، یگان حفاظت با امکانات محدود

بر اساس اطلاعات یک منبع مطلع، زمانی که نیروهای یگان حفاظت از ماجرا باخبر شدند، بخش قابل توجهی از عملیات حفاری انجام شده بود و ده‌ها نفر در محدوده بستر رودخانه مشغول حفاری بودند.
این منبع می‌گوید حفاران غیرمجاز معمولاً به‌صورت گروهی فعالیت می‌کنند و بسیاری از آنها مسلح هستند؛ موضوعی که نزدیک شدن نیروهای یگان حفاظت را بدون پشتیبانی نیروهای انتظامی و امنیتی دشوار می‌کند.
همین مسئله پیش‌تر نیز خود را نشان داده بود. اوایل فروردین امسال، یکی از نیروهای یگان حفاظت میراث فرهنگی جیرفت هنگام گشت‌زنی و مواجهه با حفاران غیرمجاز، هدف تیراندازی قرار گرفت و از ناحیه پا به‌شدت مجروح شد؛ اتفاقی که بار دیگر مخاطرات مأموریت نیروهای حفاظت را آشکار کرد.

جان محافظان میراث در خطر است

فرماندار جیرفت نیز با اشاره به همین حادثه، بر ضرورت بازنگری در حمایت‌های قانونی از نیروهای یگان حفاظت تأکید می‌کند.بیگ‌زاده می‌گوید مأموران یگان حفاظت به‌دلیل ماهیت مأموریت‌های خود با خطرات جدی مواجه هستند، اما قوانین موجود متناسب با این مخاطرات نیست. به گفته او، حتی پس از مجروح شدن مأمور یگان حفاظت در درگیری با حفاران غیرمجاز، امکان معرفی او به‌عنوان جانباز فراهم نشد.
این موضوع مطالبه قدیمی فعالان میراث فرهنگی را دوباره پررنگ کرده است؛ اینکه یگان حفاظت، متناسب با مسئولیت و خطراتی که بر عهده دارد، از حمایت‌های قانونی، بیمه‌ای و قضایی بیشتری برخوردار شود.

کمبود نیرو و تجهیزات

در کنار خلأهای قانونی، محدودیت امکانات نیز یکی دیگر از مشکلات جدی حفاظت از محوطه‌های تاریخی جیرفت است. پیش از این، «میثم شهسواری»، عضو هیات‌علمی باستان‌شناسی دانشگاه جیرفت به «پیام ما» گفته بود که تعداد نیروهای یگان حفاظت در جنوب استان کرمان متناسب با وسعت محوطه‌های تاریخی نیست. او همچنین از محدود بودن خودروهای عملیاتی یگان و خارج شدن یکی از خودروها از چرخه مأموریت به دلیل مشکلات فنی خبر داده بود. در همین حال نزدیک‌ترین پایگاه حفاظت میراث فرهنگی در محدوده ورامین جیرفت، فاصله اندکی با محل حفاری‌های اخیر داشته، اما گستردگی عرصه‌های تاریخی و کمبود امکانات، واکنش سریع به همه گزارش‌ها را دشوار کرده است.

اگرچه این موارد هنوز از سوی مسئولان به‌صورت رسمی تأییدنشده، اما فعالان حوزه میراث فرهنگی سال‌هاست بر کمبود نیروی انسانی و تجهیزات حفاظتی در جنوب کرمان تأکید دارند.
درهمین‌مورد «کمال‌الدین ضیاکمالی»، رئیس اداره میراث فرهنگی شهرستان جیرفت، با اشاره به اینکه برخی از این فعالیت‌های غیرقانونی نتیجه سوءاستفاده از شرایط بحرانی و جنگی است، به «پیام ما» می‌‌گوید: «طی مدت اخیر تعدادی از حفاران توسط یگان ویژه میراث فرهنگی بازداشت شده‌اند اما به‌دلیل کمبود امکانات، در یکی از مأموریت‌های اخیر، یکی از نیروهای یگان زخمی شده است.» او با اشاره به لزوم وضع مجازات‌های سنگین‌تر برای حفاران، تأکید می‌کند: «شورای تأمین باید هرچه سریع‌تر وارد عمل شود و سازوکاری را برای برخورد جدی با غارتگران طراحی و اجرا کند، چرا که میراث فرهنگی و یگان حفاظت به‌تنهایی توان مقابله با این حجم از فعالیت‌ها را ندارند.»

حفاظت؛ مسئولیتی فراتر از یک دستگاه

بیگ‌زاده، فرماندار جیرفت، در کنار اقدامات اجرایی، بر نقش مردم نیز تأکید می‌کند. او معتقد است حفاظت از میراث فرهنگی تنها وظیفه یک دستگاه نیست و صیانت از این آثار بدون مشارکت و حساسیت عمومی امکان‌پذیر نخواهد بود. او از مردم می‌خواهد در صورت مشاهده هرگونه عملیات مشکوک در محدوده تپه‌های باستانی جیرفت، فوراً موضوع را به نیروی انتظامی اطلاع دهند.
کارشناسان میراث فرهنگی نیز معتقدند مقابله با حفاری‌های غیرمجاز تنها با افزایش تعداد نیروهای یگان حفاظت ممکن نیست و نیازمند همکاری مستمر مردم محلی، دستگاه‌های امنیتی، انتظامی، قضایی و مدیران اجرایی است.

«میثم شهسواری»، باستان‌شناس و استادیار دانشگاه، با ابراز نگرانی از هجوم به محوطه‌های تاریخی و بی‌توجهی نسبت به این آسیب‌ها، بر ضرورت تدوین یک برنامه اساسی تأکید می‌کند. او با اشاره به محدودیت‌های موجود می‌گوید: «حفاظت از محوطه‌های وسیع و تاریخی جیرفت خارج از توان یگان حفاظت میراث فرهنگی است. این یگان فاقد امکانات اولیه، از جمله نیروی انسانی و تجهیزات لازم برای مقابله با قاچاقچیان و سودجویان است.» شهسواری خواستار تقویت این یگان از سوی نیروهای انتظامی یا شورای تأمین و ایجاد همکاری‌های بین‌دستگاهی برای حفظ این میراث جهانی است.

آزمونی برای حفاظت از هویت تاریخی

محوطه‌های باستانی جیرفت تنها مجموعه‌ای از تپه‌های خاکی نیستند؛ آنها بخشی از هویت تاریخی ایران و یکی از مهم‌ترین مراکز مطالعات تمدن‌های کهن به شمار می‌روند. هر گودالی که توسط حفاران غیرمجاز حفر می‌شود، بخشی از اطلاعات علمی و لایه‌های باستان‌شناسی را برای همیشه از بین می‌برد؛ اطلاعاتی که دیگر با هیچ کاوش علمی قابل بازیابی نخواهد بود.
اقدام اخیر دستگاه‌های مسئول برای مسدودسازی گودال‌ها، اگرچه گامی ضروری به شمار می‌رود، اما بسیاری از فعالان حوزه میراث فرهنگی معتقدند حفاظت مؤثر از محوطه‌های تاریخی جیرفت نیازمند برنامه‌ای فراتر از اقدامات مقطعی است؛ برنامه‌ای که هم تقویت یگان حفاظت، هم هماهنگی بیشتر دستگاه‌های امنیتی و انتظامی و هم مشارکت مردم محلی را در بر بگیرد تا تجربه تلخ تاراج گسترده آثار تاریخی جیرفت، بار دیگر تکرار نشود.