لایحه جلوگیری از خرید و فروش پایان‌نامه به مجلس می‌رود
چند ‌سال پس از رسمیت یافتن پایان‌نامه‌ فروشی در ایران و فعالیت شرکت‌هایی که به خریدوفروش پایان‌نامه‌های دکترا و کارشناسی ‌ارشد مشغولند سرانجام وزارت علوم تصمیم گرفته لایحه‌ای را با هدف جلوگیری از خریدوفروش پایان‌نامه به مجلس بفرستد.
رضا فرجی‌دانا، وزیر علوم، تحقیقات و فناوری که این روزها درگیر ماجرای استیضاح و گفت‌وگو با نمایندگان مجلس است دیروز در حاشیه یکی از همین رفت‌وآمدها به مجلس گفته است که این وزارتخانه تدوین لایحه‌ای با هدف جلوگیری از خریدوفروش پایان‌نامه و دزدی‌های علمی را در دستور کار خود قرار داده است. به گفته فرجی‌دانا با تصویب این لایحه حاشیه امن از استادان، دانشجویان و اصناف متخلف در زمینه دزدی‌های علمی سلب می‌شود. به گفته او «با توجه به وجود خلأ قانونی در برخورد با دزدی‌های علمی تدوین این لایحه در دستور کار دولت قرار گرفته است. او ادامه داد: «در حالی‌ که قوانین انضباطی برای استاد و دانشجوی متخلف در زمینه علمی از سوی وزارت علوم وجود دارد و با مکانیزم‌های آموزش عالی با آنها برخورد می‌شود اما قانونی برای برخورد با اصناف متخلفی که اقدام به فروش پایان‌نامه و معامله مقالات علمی می‌کنند وجود ندارد.»
آن‌طور که فرجی‌دانا گفته این لایحه به‌گونه‌ای تدوین می‌شود که برای مقابله با جعل مقاله، تز و پایان‌نامه بازدارنده باشد. فرجی‌دانا با بیان این‌که باید با کسانی که در جامعه از مکان کسب‌شان برای خریدوفروش پایان‌نامه یا جعل مقاله سوءاستفاده می‌کنند برخورد قاطع صورت بگیرد، گفته که این ضعف قانونی در برخورد با متخلفان علمی در وزارت علوم مطالعه و ماده‌ واحده‌ای تدوین شده که اگر سیر قانونی خود را طی کند برای تصویب نهایی به مجلس ارجاع خواهیم کرد. درباره این‌که چه تعداد شرکت و موسسه در زمینه پایان‌نامه‌نویسی فعال هستند آماری در دست نیست چون این پایان‌نامه‌ها و مقالات در فرآیندی غیرقانونی تهیه و خریدوفروش می‌شوند اما بازار خریدوفروش پایان‌نامه آن‌قدر در ایران علنی شده که افرادی برای آن شرکت و تشکیلات راه انداخته‌اند و خدماتی که در این زمینه ارایه می‌کنند از طریق آنلاین هم در دسترس است. در شبکه‌های اجتماعی افراد و موسسه‌های خریدوفروش پایان‌نامه سایت و صفحات رسمی دارند و تبلیغاتشان را بدون هیچ نگرانی منتشر می‌‎کنند. بیشتر دست‌اندرکاران خرید و فروش پایان‌نامه و مقالات علمی در تهران و در خیابان مورد علاقه دانشجویان یعنی خیابان انقلاب مستقرند. پایان‌نامه نوشتن از ۲‌میلیون تا ۷‌میلیون هزینه دارد و از مراحل نوشتن پروپوزال تا نسخه نهایی پایان‌نامه را شامل می‌شود. این موضوع البته تنها بخشی از فرآیند و پروسه غیرقانونی خریدوفروش پایان‌نامه است. هرساله در دانشگاه‌ها تعداد زیادی از پایان‌نامه‌ها در حالی دفاع می‌شوند و نمره می‌گیرند که کپی برابر اصل یک پایان‌نامه دیگر با ادبیات و موضوع مشابه هستند و شاید تنها ۱۰‌درصد محتوای آنها تغییر کرده باشد. براساس قوانین و آیین‌نامه‌های دانشگاهی در ایران دانشجویی که تقلب و تخلفش در ارایه پایان‌نامه محرز شود از دانشگاه اخراج و از ادامه تحصیل محروم خواهد شد اما مسأله اصلی اینجاست که دانشگاه‌ها فرآیندی برای کنترل محتوای پایان‌نامه‌ها با موضوعات مشابه ندارند و پایان‌نامه‌های مسروقه زمانی لو می‌روند که استاد راهنما یا داور به‌طور تجربی یا حافظه یا براساس اتفاقی پیش‌بینی نشده متوجه شوند که پایان‌نامه کپی شده است، البته بحث خریدوفروش پایان‌نامه فقط به تخلف برخی دانشجویان محدود نمی‌شود، بلکه در بسیاری از موارد، این استادان خاطی دانشگاه‌ها هستند که با دریافت مبالغی، دانشجو را به سمت خرید پایان‌نامه سوق می‌دهند. پیش از این وزارت علوم اعلام کرده بود که فعالیت شرکت‌هایی که پایان‌نامه و مقاله علمی خریدوفروش می‌کنند خارج از حیطه اختیارات و کنترل این وزارتخانه است. وزارت علوم توان برخورد جدی و قانونی با این شرکت‌ها را ندارد و فعالیت بسیاری از این موسسات متخلف، خارج از کنترل وزارت علوم است. اما آن‌گونه که معاون پژوهشی وزیر علوم گفته در ماه‌های اخیر وزارت علوم جلسات متعددی با مسئولان قضایی و ضابطان دادگستری برگزار کرده و در این جلسات مقرر شده که مراجع قانونی و نیروی انتظامی در کوتاه‌ترین زمان به تخلف این شرکت‌ها رسیدگی و خاطیان را مجازات کنند. به دلیل غیرقانونی بودن خریدوفروش پایان‌نامه‌های دانشگاهی، آمار دقیق و کاملا موثقی هم از تعداد خریدوفروش پایان‌نامه‌ها در دست نیست؛ پایان‌نامه‌های حاضر و آماده‌ای که با وجود منع قانونی، به‌راحتی در اختیار خریدار قرار می‌گیرند. حدود ۲ماه پیش «رضا منصوری»، عضو شورای بین‌المللی فرهنگستان علوم، تخمین زد سالانه بین ۳۰۰۰ تا ۵۰۰۰ پایان‌نامه دکترا و کارشناسی‌ارشد در کشور خریدوفروش می‌شود.
از سوی دیگر براساس آمارهای مرکز اطلاعات و مدارک علمی پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات، در ‌سال ۹۲ حدود ۴۷‌هزار پایان‌نامه در پایگاه ثبت اطلاعات پایان‌نامه‌ها به ثبت رسیده است و با اتکا به همین آمار می‌توان تحلیل کرد که سالانه حدود ۱۰‌درصد از کل پایان‌نامه‌های دانشگاهی کشور به روش غیرقانونی خریدوفروش می‌شود. حالا باید دید لایحه جدید وزارت علوم چه زمانی به مجلس می‌رسد و مفاد آن چگونه پیش‌‎بینی شده و این‌که آیا دانشگاه‌ها به استناد آن خواهند توانست بساط خرید و فروش پایان‌نامه و مقاله‌های علمی را جمع کنند یا تولید زیرزمینی پایان‌نامه‌های ادامه خواهد یافت.