همه ما مقصریم

لیلی فرهادپور
نقل فرمان رهبر معظم انقلاب مبنی بر اینکه «هیچ کودک افغانستانی، حتی مهاجرینی که به‌صورت غیرقانونی و بی‌مدرک در ایران حضور دارند، نباید از تحصیل بازبمانند و همه آنها باید در مدارس ایرانی ثبت‌نام شوند» از سوی سایت تسنیم نشان از اراده‌ای بر فصل‌الختام اعلام شدن موضع‌گیری‌های ضد و نقیض مقامات درگیر در مساله مهاجران افغان اعم از کشوری و لشگری است. ورودی این خبر خبرگزاری تسنیم خود دلیلی بر وجود چنین موضع‌گیری‌های ضد و نقیض به‌خصوص در دوسال اخیر است، آنجایی که تسنیم می‌نویسد: «سرانجام موعد رسانه‌ای شدن یکی از مهم‌ترین تصمیمات عالی نظام جمهوری اسلامی در تاریخ سی و چند ساله حضور مهاجرین افغانستانی در ایران فرا رسیده است. صحبت‌های ضمنی مبنی بر اعلام این تصمیم در تمام طول این یکی دو سال شنیده می‌شد.» باید توجه داشت که در این مدت مسوولانی که در مورد حق تحصیل داشتن یا نداشتن کودکان افغان اظهارنظرهایی را مطرح می‌کردند همواره تلاش داشتند در مظان اتهام محروم کردن کودکان از تحصیل قرار نگیرد، در صورتی که به هر حال جمعیت قابل توجهی از کودکان کار و محروم از تحصیل در ایران، افغان یا با سبقه افغان بوده و هستند. بنابر آمارهای رسمی، تعداد مهاجران قانونی افغان در ایران در مرز یک میلیون نفر است اما برآوردهای غیررسمی متفاوتی از تعداد مهاجران غیرقانونی یا بدون مجوز هم وجود دارد که تا ۵۰۰ هزار نفر هم عنوان شده است. این درحالی است که بنا بر آخرین گزارش ارایه شده از سوی مدیرکل اتباع و مهاجران خارجی استانداری تهران، «در مجموع حدود ۴۷۰هزار تبعه افغان دارای شناسنامه با اقامت مجاز در حوزه استان تهران هستند.» نکته‌ای که در آمارها و سخنان مسوولان کمتر به آن توجه می‌شد آن است که بیش از دوسوم از این جمعیت زنان و کودکان افغان هستند. قوانین مربوط به تابعیت در قانون اساسی و مدنی شامل اصل ۴۱ و ۴۲ قانون اساسی و اصول ۹۷۶ تا ۹۹۱ قانون مدنی است. بعد از به وجود آمدن نسل اول و دوم از مهاجران افغان ساکن ایران و همچنین ازدواج مردان افغان با زنان ایرانی مشخص شد که این قوانین در خصوص این‌ گروه‌ها جامع و مانع نیست. تابعیت کودک افغان متولد شده در ایران تا سن ۱۸ سالگی در پرده‌ای از ابهام قانونی قرار می‌گیرد. مهاجران افغان این قانون را برای خود این‌گونه تفسیر می‌کنند: «تابعیت خون و خاک است صد سال هم در ایران باشیم، ایرانی محسوب نمی‌شویم. ما هر چند نسل هم در خاک ایران زندگی‌ کرده باشیم باز مساله خون‌مان حل نمی‌شود. مساله خون فقط با پدری ایرانی حل خواهد شد.»
کودک محروم از تحصیل یعنی کودک رها شده در سطح شهر. کودکان رها شده در سطح شهر یعنی لقمه‌های چربی برای دلالان مواد مخدر و سارقین حرفه‌ای برای بهره‌کشی از آنها. کودکان رها شده در سطح شهر یعنی به حداقل رسیدن بهداشت عمومی، یعنی شیوع بیماری‌های عفونی، یعنی نکبت، یعنی بدبختی. اینها جوابی دندان‌شکن است به کسانی که در مقابل الزام به رسیدگی به وضعیت زنان و کودکان افغان جبهه‌گیری می‌کنند و معتقدند به آنان نباید خدمات داد تا مجبور بشوند بروند. مگر آمدن این زنان و کودکان به دست خودشان بود که حالا اجبارشان کنیم که بروند. مرد خانواده از بدبختی و فلاکت مملکتش فرار کرده و آمده در کشور همسایه پناه گرفته است. زن خانواده از یک خانواده سنتی در یک فرهنگ بسته پا به کشوری گذاشته که نیمی از دانشگاه‌هایش در اشغال زنان است. فرزندانش در کشوری به دنیا آمده‌اند که آب‌ آشامیدنی دارد. گاز دارد. امنیت دارد. فرزندانی که از کشور زادگاه پدر مادر خود جز نامی بر فیلم‌های دلخراش اخبار تلویزیون چیزی نمی‌دانند.
اکنون مشخص شد که محروم بودن کودکان افغان از تحصیل یک واقعیت تلخ است که همه گناهش به گردن مجریان جمهوری اسلامی نیست، بلکه همه متهم هستیم؛ همه‌مان. همه ما افرادی در خانواده خود داریم که چند سالی است مهاجرت کرده‌اند به اروپا، به امریکا، به ژاپن، به استرالیا. اقامت گرفته‌اند، سیتی‌زن شده‌اند. اگر فرزندی در کشور مقصد به دنیا آورده باشند که دیگر خدا را بنده نخواهند بود؛ دیگر نه تنها دو تابعیتی هستند بلکه حتی فرزندانشان دیگر فارسی بلد نیستند حرف بزنند ولی ما توقع داریم دولت کسانی را که بیش از ۴۰ سال است در مملکت‌مان زندگی کرده‌اند از مملکت گل و بلبل‌مان اخراج کند. باید این نکته را در نظر داشته باشیم که بدون فرهنگ‌سازی در خصوص بالا بردن سطح دیگرپذیری در جوامع شهری ما، مساله محرومیت کودکان با حل شدن ثبت‌نام آنها کاملا رفع نخواهد شد. معضل دیگری نیز وجود دارد و آن تبعیض‌ها و اعمال خشونت‌ها در مدارسی است که افغان‌ها هم در آن حق تحصیل داشته‌اند یا از این پس خواهند داشت.