کارزار «نجات بافت تاریخی قم» مدتی پیش شکل گرفت تا مطالبهٔ مدنی برای جلوگیری از تخریب بافت تاریخی قم اتفاق بیفتد؛ مطالبه‌ای که «محمدمهدی کلانتری» دبیر پویش‌های اتحادیهٔ انجمن‌های علمی دانشجویی ‌معماری، مرمت و شهرسازی ایران آن را به ثبت رسانده است و بسیاری از فعالان اجتماعی و میراث‌فرهنگی قم از آن حمایت می‌کنند؛ هرچند کارزار هنوز نتوانسته مانند کارزار نجات بافت تاریخی شیراز امضا جمع کند.
کلانتری در توضیح چرایی شکل‌گیری این کارزار به «پیام ما» سراغ مصوبهٔ کمیسیون ماده ۵ می‌رود و می‌گوید: «بافت تاریخی قم ۳۱۵ هکتار است که مساحت آن سال ۱۳۹۴ در کنار ۱۶۷ شهر تاریخی دیگر از سوی شورای‌عالی شهرسازی و معماری ایران تصویب و ابلاغ شد و طبق این مصوبه هرگونه توسعهٔ بزرگ‌مقیاس، تعریض و ایجاد معبر و ساخت‌وساز منجر به تخریب بافت ممنوع است. نکته اما اینجاست که این مصوبه عملی نمی‌شود و در خیلی از استان‌ها به‌ویژه در شهرهای مذهبی در طرح‌های توسعهٔ حرم به آن بی‌توجهی می‌کنند.»

دبیر پویش‌های اتحادیهٔ انجمن‌های علمی دانشجویی ‌معماری، مرمت و شهرسازی ایران: در سال‌های اخیر حجم مداخله‌ها در بافت تاریخی قم بسیار زیاد بوده است که از نمونه‌های آن می‌توان به صحن پیامبر (ص)، صحن و پارکینگ در شرق حرم، اتوبان بین‌الحرمین از مسجد جمکران تا حرم حضرت معصومه (س)، خیابان‌هایی مثل خیابان برقعی و حداقل چهار خیابان جدید که قرار است در بافت ایجاد شود،‌ اشاره کرد

او اما دربارهٔ قم به عجیب بودن ماجرا اشاره می‌کند و می‌افزاید: «اواخر سال گذشته کمیسیون ماده ۵ شکل گرفت و کلاْ مصوبهٔ بافت تاریخی را کتمان کرد و گفت چیزی به‌نام محدودهٔ بافت تاریخی در قم نداریم و فقط ۴۰۰ تک‌بنای تاریخی داریم که یک پلاک برایشان حریم در نظر گرفته می‌شود. این مصوبه، بافت تاریخی قم را در شرایطی خطرناک‌تر از شرایط بافت تاریخی شیراز قرار می‌دهد، زیرا در شیراز صحبت از زیر سؤال رفتن بافت تاریخی نبود و فقط تخریب‌هایی در حال رخ دادن بود، اما در قم بافت کتمان شده است. این ۴۰۰ نقطهٔ ذکرشده نیز بناهای بسیار شاخص هستند، درحالی‌که در قم بیش از دو هزار اثر تاریخی داریم که باید شناسایی شود.»
به گفتهٔ او، در سال‌های اخیر حجم مداخله‌ها در بافت تاریخی قم بسیار زیاد بوده است که از نمونه‌های آن می‌توان به صحن پیامبر (ص)، صحن و پارکینگ در شرق حرم، اتوبان بین‌الحرمین از مسجد جمکران تا حرم حضرت معصومه (س)، خیابان‌هایی مثل خیابان برقعی و حداقل چهار خیابان جدید که قرار است در بافت ایجاد شود،‌ اشاره کرد.
سؤالات بی‌جواب فعالان میراث‌فرهنگی
کارزار «نجات بافت تاریخی قم» درخواست «توقف مصوبهٔ کمیسیون ماده ۵ این استان»، «شکل‌گیری کمیته یا کارگروهی شامل کارشناسان ذی‌صلاح و مدیران شهری به‌منظور بررسی دقیق محدوده و ضوابط و مقررات طرح مشاور و برنامه‌ریزی برای حفاظت و مرمت بناهای ارزشمند بافت»، «ترویج مفاهیم زیست مؤمنانه در جوار حرم مطهر حضرت معصومه (س)»، «تقویت گردشگری زیارت‌محور با تأکید بر حفاظت از ارزش‌های تاریخی و فرهنگی»، «تهیهٔ طرح ویژهٔ بافت تاریخی قم و مشوق‌های حمایتی در بافت‌ تاریخی» را مطرح کرده است. هرچند «محمدمهدی کلانتری» دبیر پویش‌های اتحادیهٔ انجمن‌های علمی دانشجویی ‌معماری، مرمت و شهرسازی ایران معتقد است کارزار دیر راه‌اندازی شده و به اندازهٔ کافی دیده نشده است، اما یکی از فعالان اجتماعی قم نظر دیگری در این باره دارد.

یک فعال میراث‌فرهنگی:‌ اعلام کرده‌اند بافت تاریخی باید بتواند ضوابط بافت فرسوده را اجرا کند، طبق قانون در بافت فرسوده دو طبقه تشویقی برای ساخت‌وساز داده می‌شود و این یعنی، به‌راحتی جا به جای بافت تاریخی بناهای چهار طبقه ساخته خواهد شد. بعد از این ساخت‌وسازها چطور می‌توانند معابر را تعریض نکنند؟ در زمان تعریض تکلیف دانهٔ تاریخی چه می‌شود؟

از نگاه او، مهمترین تأثیر کارزار تصویب نشدن نهایی طرح کمیسیون ماده ۵ در شورای‌عالی شهرسازی و معماری ایران است. هرچند این فعال اجتماعی که نخواست نامش فاش شود، معتقد است فعالیت مدنی که باید از گذشته در قم شکل می‌گرفت، هنوز شکل نگرفته است.
او به تاریخچهٔ ماجرا نگاهی می‌اندازد و به «پیام ما» می‌گوید: «میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی و شورای‌عالی معماری و شهرسازی براساس عکس‌های هوایی سال ۱۳۳۰ محدودهٔ تاریخی همهٔ شهرها از جمله قم را تصویب کردند. همان موقع انتقادها در قم شروع شد که این ۳۱۵ هکتار ارزش تاریخی ندارد، یا محدودیت‌هایی برای مردم ایجاد می‌کند و همین انتقادها موجب شد بعدها محدودهٔ بافت را به ۲۲۵ هکتار کاهش دهند. ما تصور می‌کردیم مسئولان حداقل بر سر همین ۲۲۵ هکتار توافق دارند، اما کمیسون ماده ۵ آب پاکی را روی دست همه ریخت و اعلام کرد که چیزی به‌نام بافت تاریخی در قم وجود ندارد.»
این فعال اجتماعی و میراث‌فرهنگی با بیان اینکه دانه‌های تاریخی را هم ابتدا ۶۰۰ و بعد ۴۰۰ مورد ذکر کرده‌اند، می‌افزاید: «این‌طور که مشخص است، مسئولان حتی به این عدد هم خیلی اعتقاد ندارند. حریم به اندازهٔ یک پلاک در کنار یک خانهٔ تاریخی چه دردی را دوا می‌کند؟ این حریم چه ارزشی دارد؟ اعلام کرده‌اند بافت تاریخی باید بتواند ضوابط بافت فرسوده را اجرا کند، طبق قانون در بافت فرسوده دو طبقه تشویقی برای ساخت‌وساز داده می‌شود و این یعنی، به‌راحتی جا به جای بافت تاریخی بناهای چهار طبقه ساخته خواهد شد. بعد از این ساخت‌وسازها چطور می‌توانند معابر را تعریض نکنند؟ در زمان تعریض تکلیف پلاک (دانه) تاریخی چه می‌شود؟ طبیعی است که بافت اینقدر تغییر می‌کند که ماهیت خود را از دست خواهد داد.»
او در بخش دیگری از صحبت‌های خود تأکید می‌کند که شهرداری و کمیسیون ماده ۵ تاکنون به هیچ‌یک از سؤالات و دغدغه‌های فعالان اجتماعی و میراث‌فرهنگی پاسخ واضح نداده‌اند: «این تعداد ۴۰۰ پلاک تاریخی هم به‌نظر می‌رسد یک عدد باشد، زیرا مشخص است که در ادامه بسیاری از آنها با هماهنگی مسئولان و مالکان تخریب خواهد شد. شیوهٔ برخورد و پاسخگویی به‌خوبی نشان می‌دهد نمی‌خواهند بافت تاریخی را حفظ کنند و برای ۴۰۰ دانه هم ارزش قائل نیستند.»
این فعال میراث‌فرهنگی به نکتهٔ دیگری هم اشاره می‌کند و آن، ساخت شهرک ویلایی ۱ هزار هکتاری «پرنیان» برای زیست مؤمنانه است. او می‌گوید: «نمی‌شود همین ۳۱۵ هکتار بافت تاریخی که همه‌شان ویلایی است را حفظ کرد؟ چرا اصرار داریم این بافت را تخریب کنیم و جای دیگری خانه‌های ویلایی بسازیم؟»
او با ذکر این نکته که هنوز امیدی هست، تأکید می‌کند: «جامعهٔ نخبگان و دانشگاهی و میراث‌فرهنگی کشور به این موضوع حساسیت نشان داده‌اند، اما حفظ و ثبت یک بافت تاریخی به عوامل مختلفی بستگی دارد. تا جایی که می‌دانم فقط بافت تاریخی یزد ثبت شده است که آن‌هم با تلاش جامعهٔ دانشگاهی و اهتمام ویژه‌شان بوده که جلوی تخریب را گرفتند و حتی از جیب خود برای آن هزینه کردند. بافت قم اما تا همین حالا هم به‌شدت تخریب شده و توسعهٔ حرم به آن آسیب زیادی وارد کرده است. داخل خود بافت هم تغییرات زیادی ایجاد شده و همین کار قم را حتی در مقایسه با شیراز سخت‌تر کرده است. اگر ۱۵ سال پیش حساسیت فعلی ایجاد شده بود، جلوی خیلی از تخریب‌ها گرفته می‌شد؛ اما حالا هم دیر نیست.»
**
بعد از ماه‌ها چانه‌زنی فعالان میراث‌فرهنگی دربارهٔ تخریب نشدن بافت تاریخی شیراز به بهانهٔ توسعهٔ حرم شاهچراغ و مطرح شدن ثبت ملی آن، حالا نوبت به قم رسیده است. در تجربهٔ قم نیز در حالی تأکید بر حفظ دانه‌های تاریخی است که بافت‌های تاریخی با مجموعه‌ای از گذرها، کوچه‌ها، خانه‌ها، مساجد، مکتب‌خانه‌ها، طاق‌ها و ساباط‌ها، سرمایه‌ٔ فرهنگی به‌شمار می‌روند و حفظشان با دو دیدگاه حفظ تمدن و توسعهٔ اقتصاد گردشگری، مفید است.