استفاده از حیوانات در صنعت فیلم و سریال‌سازی کشور ما قدمتی طولانی دارد؛ از فیلم‌های «طوقی» ساخته «علی حاتمی» و «گاو» ساخته «داریوش مهرجویی» در اواخر دهه ۴۰ خورشیدی گرفته تا سریال «گاندو» که در آن از تمساح پوزه‌کوتاه استفاده شد و سریال‌های «مهران مدیری» در دهه اخیر که حتی ببر و مار نیز در آن‌ها حضور داشتند. می‌توان این فهرست را ادامه داد و به استفاده از اسب و شتر در سریال‌های تاریخی مانند «یوسف پیامبر» و «مختارنامه» نیز اشاره کرد. در بسیاری از کشورهای دیگر نیز حیوانات نقش مهمی در صنعت نمایش دارند، اما با این تفاوت که استفاده از آن‌ها براساس دستورالعمل‌ها و قوانین مشخص انجام می‌شود.

یکی از مهم‌ترین و معتبرترین دستورالعمل‌ها در این زمینه، «راهنمای استفاده ایمن از حیوانات در فیلم‌برداری‌ها» است که مؤسسه «American Humane» آن را منتشر کرده است. این مؤسسه نخستین انجمن بشردوستانه ملی است و در سال ۱۸۷۷ تأسیس شده است. هدف این مؤسسه، نجات، مراقبت و محافظت از حیوانات در هر مکان و هر زمان است. این مؤسسه راهنما را در سال ۲۰۲۱ منتشر کرده است. این دفترچه شامل هشت فصل است و در فصل پایانی آن، شیوه رفتار و نگهداری از هر گونه جانوری به‌طور اختصاصی توضیح داده شده است.

حفظ امنیت حیوانات در اولویت است

در فصل نخست این دفترچه تأکید شده است که حیوانات وسیله نیستند و هرگز نباید برای تولید فیلم کشته شوند یا آسیب ببینند. همچنین این حیوانات باید از استراحت کافی، آب، غذا و سرپناه مناسب برخوردار باشند و از گرما و سرمای شدید در امان نگه داشته شوند. واداشتن حیوانات به دعوا با یکدیگر ممنوع است و صحنه‌های شکار و مرگ نیز باید بازسازی شوند. علاوه‌برآن، استفاده از ابزارهای آموزشی دردناک، مانند قلاده‌های شوک‌دهنده، ممنوع است.

فصل دوم درباره مراقبت‌های دامپزشکی دستورالعمل‌هایی ارائه می‌دهد. براساس این دستورالعمل‌ها، همه حیواناتی که در صحنه استفاده می‌شوند، باید واکسینه شده باشند و دامپزشک نیز باید روزانه آن‌ها را برای تشخیص آسیب یا بیماری معاینه کند. اگر حیوانی بیمار باشد، تا زمانی که دامپزشک سلامت آن را تأیید نکرده است، نباید وارد صحنه شود. همچنین تجویز هرگونه دارو، مانند آرام‌بخش‌ها و بی‌حس‌کننده‌ها، صرفاً با هدف فیلم‌سازی ممنوع است.

فصل سوم راهنمایی‌هایی برای بازیگران و گروه فیلم‌برداری ارائه می‌کند. در این فصل از افراد غیرضروری خواسته شده است هنگام فیلم‌برداری از حیوان، صحنه را ترک کنند. همچنین بازیگران و دیگر افراد نباید به حیوانات غذا بدهند یا با آن‌ها بازی کنند. برای تنظیم نور و زاویه دوربین هم باید از حیوان مصنوعی استفاده شود. علاوه‌برآن، حمل‌ونقل حیوانات به مدارک بهداشتی خاصی نیاز دارد.

فصل بعدی به ایمنی و آسایش حیوان هنگام استفاده از هرگونه وسیله، لباس یا مواد آرایشی می‌پردازد. براساس این گزارش، اگر برای فیلم‌برداری لازم است لباس خاصی بر تن حیوان پوشانده شود، آن لباس نباید تنفس حیوان را محدود کند یا در حرکت طبیعی او اختلال به وجود آورد. در مواقع اضطراری نیز باید بتوان لباس را به‌آسانی از تن حیوان خارج کرد. اگر از رنگ، مواد شیمیایی، چسب یا هرگونه ماده آرایشی روی بدن حیوان استفاده می‌شود، آن مواد باید دست‌کم ۲۴ ساعت پیش از استفاده، از نظر احتمال ایجاد حساسیت یا مسمومیت برای حیوان آزمایش شده باشند تا از بروز واکنش‌های آلرژیک جلوگیری شود.

فصل پنجم این دستورالعمل درباره ایمنی آب و وسایل نقلیه است. اگر قرار است حیوانی وارد آب شود، کیفیت آب باید آزمایش و عمق و سرعت آن نیز اندازه‌گیری شود تا نیروی آب، جان حیوان را به خطر نیندازد. هنگام استفاده از خودرو برای فیلم‌برداری، حیوان باید کاملاً به حضور، صدا و حرکت خودرو عادت کرده باشد. البته باید دانست که استفاده از خودرو برای هدایت حیوان یا کنترل سرعت او ممنوع است و مربی وظیفه دارد حیوان را به حرکت درآورد. علاوه‌برآن، ناظران باید در طول مسیر مستقر شوند تا وجود هرگونه مانع یا خطر را به‌سرعت گزارش دهند.

حیوانات باید از قبل آماده باشند

جلوه‌های ویژه بصری بخش دیگری است که این راهنما به آن می‌پردازد. در این فصل تأکید شده است که حیوان باید از قبل برای مواجهه با جلوه‌هایی مانند انفجار، شلیک گلوله، آتش، دود و مواد شیمیایی آماده شده و با این محرک‌ها آشنا باشد. استفاده از هر ماده شیمیایی نیز به تأیید قبلی و ارائه برگه اطلاعات ایمنی نیاز دارد. موادی مانند تتراکلرید تیتانیوم، دود نفت سفید یا گازوئیل نباید در اطراف حیوانات استفاده شوند. همچنین دود، به‌طور کلی، برای بسیاری از گونه‌ها، به‌ویژه پرندگان و حشرات، بسیار خطرناک است و باید با کمترین غلظت ممکن استفاده شود.

علاوه‌براین، برای جلوگیری از خستگی حیوان، باید زمان و فصل فیلم‌برداری هوشمندانه انتخاب شود. در بخش بدلکاری نیز همیشه باید یک دامپزشک در صحنه حضور داشته باشد. حیوانات باردار یا شیرده و اسب‌های کمتر از چهار سال نباید در صحنه‌های بدلکاری و مسابقه به کار گرفته شوند. همچنین استفاده از هر وسیله‌ای برای زمین زدن عمدی حیوان ممنوع است.

حتی رهاسازی گونه‌ها ممنوع است

در فصل پایانی این گزارش، دستورالعمل‌هایی جداگانه برای گونه‌های مختلف ارائه شده است. برای مثال، توله‌های کمتر از ۱۲ هفته سگ و گربه نباید در فیلم‌ها حضور داشته باشند. رهاسازی دائمی پرندگان اهلی ممنوع است. همچنین حشرات غیربومی نباید در طبیعت رها شوند.

استفاده از شلاق برای اسب‌ها و انواع دام ممنوع است. اگر در طول فیلم‌برداری از میمون‌های بزرگ استفاده می‌شود، نباید آن‌ها را در طول شب بیدار نگه داشت. برای نگهداری از میمون‌های بزرگ بیشتر از دو سال نیز حضور دو مربی الزامی است. درباره خزندگان هم بستن دهان مار یا کشیدن نیش آن ممنوع است و نباید از دی‌اکسید کربن برای کند کردن حرکت آن‌ها استفاده کرد.

همچنین براساس این راهنما، استفاده از حیوانات وحشی در فیلم‌ها و سریال‌ها مستلزم رعایت استانداردهای سخت‌گیرانه‌ای است که ایمنی و رفاه حیوان را در اولویت قرار می‌دهد. پیش از فیلم‌برداری، گروه تولید موظف است سوابق مراکز نگهداری حیوانات را بررسی کند و از همکاری با مراکزی که سابقه بدرفتاری با حیوانات دارند، خودداری کند.

هنگام فیلم‌برداری، حضور دست‌کم دو مربی برای حیوانات خطرناک، برگزاری جلسه ایمنی و داشتن طرحی اضطراری برای جلوگیری از فرار حیوان الزامی است. محیط صحنه نیز باید بسته، ساکت و عاری از هرگونه غذا یا عطر تند باشد تا استرس حیوان به حداقل برسد.

علاوه‌برآن، حیوانات نباید بیش از دو ساعت در صحنه نگهداری شوند و نباید از آن‌ها برای تنظیم نور یا تمرین‌های طولانی استفاده شود. این راهنما تأکید می‌کند که حیوانات وحشی تنها زمانی به صحنه آورده شوند که برای فیلم‌برداری اصلی یا تمرین نهایی به حضور آن‌ها نیاز باشد. در فاصله میان مراحل فیلم‌برداری نیز باید حیوانات را در محلی آرام و دور از دسترس عوامل نگهداری کرد تا ضمن حفظ سلامت جسمی و روانی آن‌ها، ایمنی همه افراد حاضر در صحنه نیز تضمین شود.

مواردی که ذکر شد، تنها بخشی از تمام این پروتکل است. این دستورالعمل ۱۳۲ صفحه‌ای با جزئیات، تمام نکات لازم را پوشش می‌دهد. همین پروتکل‌ها می‌توانند در کشور ما نیز به کار گرفته شوند تا از همه حیوانات در فرایند فیلم‌برداری به بهترین شکل محافظت شود.

البته طبق آخرین آمار وب‌سایت «Futurism»، هوش مصنوعی توانسته است جای بسیاری از حیوانات را بگیرد تا دیگر نیازی به استفاده از حیوانات زنده در فرایند تولید فیلم نباشد. این روند از سال‌ها قبل در فیلم «زندگی پای» و فیلم «نوح» نیز به کار گرفته شده است. در این دو فیلم، هیچ‌یک از حیوانات استفاده‌شده واقعی نبودند و با استفاده از تکنیک‌های سینمایی بازسازی شده بودند.

الگویی برای تدوین دستورالعمل در ایران

در سال‌های گذشته، هر بار که استفاده از حیوانات در برخی فیلم‌ها و سریال‌ها با واکنش فعالان محیط‌زیست و حیات‌وحش همراه شده، مسئله نبود ضوابط مشخص برای حفظ رفاه حیوانات در فرایند تولید آثار نمایشی نیز بار دیگر مطرح شده است.

اگرچه در ایران قوانین و مقرراتی برای حفاظت، نگهداری و جابه‌جایی گونه‌های جانوری وجود دارد، تاکنون دستورالعملی جامع و تخصصی که به‌طور مشخص نحوه استفاده از حیوانات در تولیدات سینمایی و تلویزیونی را از مرحله انتخاب و حمل‌ونقل تا مراقبت‌های دامپزشکی، مدت حضور در صحنه و مدیریت استرس آن‌ها تنظیم کند، به‌صورت عمومی منتشر نشده است.

مرور دستورالعمل‌های بین‌المللی نشان می‌دهد که در بسیاری از کشورها، رعایت رفاه حیوانات بخشی از استانداردهای تولید آثار نمایشی است و برای کوچک‌ترین جزئیات نیز پروتکل‌های مشخصی وجود دارد. تدوین چنین چارچوبی می‌تواند مسئولیت عوامل تولید را روشن‌تر کند و از تکرار حاشیه‌هایی بکاهد که گاه‌وبی‌گاه درباره استفاده از حیوانات در فیلم‌ها و سریال‌ها شکل می‌گیرد. از سوی دیگر، پیشرفت فناوری‌های جلوه‌های ویژه و هوش مصنوعی نیز این امکان را فراهم کرده است که در بسیاری از صحنه‌ها، بدون استفاده از حیوانات زنده، همان نتیجه تصویری حاصل شود.