مرکز ثقل استخراج در معدن قزل‌قشلاق، یک سینه‌کار پلکانی به عمق ۳۶ متر است. آب‌های زیرزمینی چشمه‌های طبیعی روستا اکنون به کف این گودال مرطوب هدایت شده‌اند و دریاچه‌ای ساخته‌اند. تصویر روزمره این کارگاه، فعالیت پمپ‌های قدرتمندی است که با مکش آب، شریان حیاتی چشمه‌های اطراف را کاملاً قطع کرده‌اند.

دگرگونی اراضی در حاشیه شرقی و غربی آبراهه اصلی روستا کاملاً نمایان است. انباشت غیراصولی باطله‌های معدنی در شیب‌های منتهی به رودخانه، در مساحتی شامل ۷۸ هزار مترمربع در جبهه غربی و بیش از ۲۷ هزار مترمربع در جبهه شرقی، مسیل را مسدود کرده است. بارگذاری سنگین این توده‌ها پایداری شیب را از بین برده و به رانش زمین در مساحتی نزدیک به سه هکتار منجر شده است.

ذرات میکروسکوپی ناشی از فرایند استخراج، با وزش باد بر کل پهنه سبز منطقه رسوب کرده‌اند و باغ‌های قزل‌قشلاق را با لایه‌ای از گردوغبار پوشانده‌اند. از سوی دیگر، پیشروی معدن با نقض حریم قانونی ۵۰۰متری، به چندمتری آرامستان روستا رسیده و لرزش کامیون‌ها را به قبرهای اهالی منتقل کرده است. جاده خاکی روستا نیز متلاشی شده و عبور خودروهای خدماتی را ناممکن کرده است.

با وجود انقضای پروانه فعالیت هشت‌دهم‌هکتاری، ثبت تخریب ۱۱ هکتار از اراضی ملی و صدور دستور توقف از سوی دادستان تکاب در شهریور ۱۴۰۴، لودرهای معدن قزل‌قشلاق همچنان در حاشیه قرمزتپه و حریم زندان برنجه به کار خود ادامه می‌دهند.

روز دوشنبه، ۲۲ تیرماه، فرماندار شهرستان تکاب به همراه بخشدار تخت‌سلیمان و رؤسای ادارات صمت، منابع طبیعی، میراث‌فرهنگی و حفاظت محیط‌زیست این شهرستان از معادن سنگ واقع در دهستان چمن بازدید کردند. در این بازدید، وضعیت فعالیت معادن و میزان رعایت الزامات فنی، محیط‌زیستی، منابع طبیعی و میراث‌فرهنگی بررسی شد. نیاز به احداث واحدهای پیش‌فرآوری، اجرای طرح‌های بازسازی، رفع تداخل با محدوده‌های میراث‌فرهنگی و کنترل گردوغبار از جمله نواقص شناسایی‌شده بود. برطرف کردن نواقص در مهلت مقرر و نظارت مستمر دستگاه‌های اجرایی بر اجرای تعهدات بهره‌برداران، از دیگر موارد مطرح‌شده در این بازدید بود.

فریاد چندساله یک روستا

«تقریباً از زمانی که پیشروی معدن قزل‌قشلاق به سمت چشمه‌ها آغاز شد و به منابع آبی ما آسیب زد، شکایت و اعتراض خود را آغاز کردیم. حدود دو سال پیش، اداره منابع طبیعی نخستین نامه توقف عملیات معدن را صادر کرد. با وجود ابلاغ این نامه، عملیات معدن متوقف نشد. مسئولان منابع طبیعی اعلام کردند پرونده را به دادسرا فرستاده‌اند تا از آن طریق اقدام شود. پس از طی مراحل قانونی در دادسرا، دادستانی نیز به‌دلیل نداشتن مجوز، حکم توقف عملیات معدن را صادر کرد که اسناد و نامه‌های آن موجود است. بااین‌حال، هیچ‌کدام از این احکام، نه دستور منابع طبیعی و نه حکم دادستان، عملی و اجرا نشدند.» این را «شوزب محمدی»، فعال میراث‌فرهنگی که سال‌هاست موضوع معدن قزل‌قشلاق را پیگیری می‌کند، می‌گوید.

او می‌افزاید: «وقتی مدتی پیش دوباره پیگیری کردیم که چرا حکم توقف اجرا نمی‌شود، دادستان مدعی شد معدن از اوایل جنگ اخیر تعطیل بوده است. من با ارائه مستندات محکم می‌گویم که این ادعا صحت ندارد و معدن هرگز تعطیل نبوده است؛ اگر کارگاه تعطیل بود، ما پیگیری نمی‌کردیم.»

او با اشاره به اینکه عمق سینه‌کار معدن آن‌قدر افزایش یافته که اکنون آب چشمه‌های روستا کاملاً قطع شده و از داخل خود معدن بیرون می‌زند، می‌گوید: «ما این موضوع را به اداره محیط‌زیست شهرستان اطلاع دادیم و قرار شد آن‌ها نیز به‌عنوان شاکی به پرونده ورود کنند. امسال اداره محیط‌زیست تکاب رسماً از این معدن به دادگستری شکایت کرده است، اما هنوز از نتیجه آن بی‌اطلاعیم.»

این فعال میراث‌فرهنگی معتقد است اداره‌های محیط‌زیست و منابع طبیعی باید به‌صورت مشترک شکایت کنند. او اضافه می‌کند: «معدن علاوه بر آسیب به منابع آب، باعث رانش زمین نیز شده است. علت اصلی این رانش، انباشت غیراصولی باطله‌های معدنی روی یکدیگر بود. سنگینی این باطله‌ها به زمین فشار آورده و رانش شدیدی در حد دو تا سه هکتار ایجاد کرده است که دامنه آن تا حاشیه رودخانه کشیده شده است. کارشناسان اداره محیط‌زیست پس از گزارش ما آمدند، وضعیت را از نزدیک دیدند و تأیید کردند. بر همین مبنا هم آن‌ها شکایت کرده‌اند و اکنون منتظر تصمیم قاضی هستیم.»

به گفته «محمدی»، فعالیت این معدن از همان ابتدا غیرقانونی و اشتباه بود. او توضیح می‌دهد: «حتی کمیسیون اصل ۹۰ مجلس نیز به این موضوع ورود کرده و مکاتباتی دراین‌باره داشته است. در مقطعی، مدیرکل وقت میراث‌فرهنگی استان در نامه‌ای صریح به فرمانداری و دادگستری شهرستان تکاب تأکید کرد که در این محدوده‌ها حتی عملیات کُرگیری (نمونه‌برداری) هم نباید انجام شود، چه رسد به استخراج سنگ.»

این فعال میراث‌فرهنگی می‌گوید: «متأسفانه حریم‌های قانونی این معدن با هیچ‌یک از شاخص‌های محیط‌زیستی هم‌خوانی ندارد. فاصله معدن تا آبراهه و رودخانه، آرامستان روستا، اراضی کشاورزی و همچنین چشمه‌های محلی که اکنون کاملاً خشک شده‌اند، عملاً نادیده گرفته شده است. این پهنه حتی حریم کوه باستانی سنگر را که قرار است به‌زودی تابلوی ثبت ملی آن نصب شود، نقض کرده است.»

دستگاه‌های نظارتی تکاب ترمز لودرها را نمی‌کشند

«محمدی» با اشاره به اینکه ورود این معدن به منطقه، معیشت مردم محلی را نابود کرده و آن‌ها را از تولیدکننده و کارفرما به کارگر تبدیل کرده است، می‌گوید: «ما روستاییان پیش‌ازاین زندگی و درآمد خودمان را داشتیم. افرادی بودند که تا ۱۰۰ رأس گوسفند داشتند، اما معدن‌داران آمدند و مسیر مال‌رو و سنتی دام‌های ما را قطع کردند. از سوی دیگر، گردوغبار ناشی از معدن که روی علفزارها و مراتع می‌نشست، باعث تلف شدن چندین رأس گوسفند شد. این مشکلات در کنار کم‌آبی شدید چشمه‌ها، ما را مجبور کرد دام‌های خود را بفروشیم و برای امرارمعاش کارگری کنیم.»

به گفته این فعال میراث‌فرهنگی، مسئولان محیط‌زیست تکاب پیش‌ازاین در مصاحبه با شبکه استانی صراحتاً اعلام کرده بودند که این معدن بدون مجوز فعالیت می‌کند، اما عملاً هیچ اقدام بازدارنده‌ای انجام نداده‌اند: «فاصله قانونی معدن تا روستا به‌هیچ‌وجه رعایت نشده است. ما با هزینه شخصی کارشناس آوردیم و کارشناسان پس از بررسی تأیید کردند که معدن ۱۵۰ متر به حریم قانونی روستا تجاوز کرده است، اما باز هم محیط‌زیست واکنشی نشان نداد. اداره منابع طبیعی حکم دست‌وپاشکسته‌ای صادر کرد که آن هم هرگز اجرا نشد. این نهاد در حالی حکم توقف صادر می‌کند که سال گذشته ۱۰ هکتار تخریب غیرقانونی انجام شد و بدون داشتن مجوز، سینه‌کار جدیدی باز شده بود. »

او می‌گوید: «اداره منابع طبیعی تکاب پس از پیگیری و شکایت اهالی سرانجام پذیرفت که مهلت قانونی محدوده این معدن تمام شده و بهره‌بردار دست‌کم از دو سال پیش، ۱۰ هکتار تخریب غیرمجاز و بدون مجوز انجام داده است. او حتی در آن سوی آبراهه نیز سینه‌کار جدیدی بدون مجوز باز کرده است. در این شهرستان، اگر یک کشاورز محلی حتی یک متر زمین اضافه را شخم بزند، منابع طبیعی فوراً تراکتور او را توقیف می‌کند، اما چشمان خود را بر تخریب ۱۰هکتاری این معدن‌دار بسته‌اند. اداره منابع طبیعی تنها پس از شکایت و اعتراض مستمر ما پرونده را به دادسرا فرستاد؛ اما چرا جلوی کار لودرها را نمی‌گیرند؟»

به گفته او، بخش دیگری از مشکل، تصرف اراضی کشاورزی مردم است. «محمدی» می‌افزاید: «این اتهام وجود دارد که معدن‌دار حدود سه هکتار از زمین‌های زراعی مردم محلی را تصاحب کرده است. پرونده این تصرف اکنون یک سال‌ونیم است که در دادگستری تکاب، صرفاً در انتظار یک کارشناسی ساده مانده و هیچ حکمی برای آن صادر نشده است.»

چراغ سبز کمیته تعامل

«طاهر جهدی»، فعال و دوستدار محیط‌زیست و یکی از اهالی این منطقه است. او در گفت‌وگو با «پیام ما» درباره ظرفیت‌های این منطقه که بر اثر معدن‌کاوی در حال از بین رفتن است، می‌گوید: «شهرستان تکاب از نظر ظرفیت‌های گردشگری، آثار باستانی، تنوع گیاهان دارویی و به‌ویژه تولید عسل مرغوب، جایگاه بالایی در کشور دارد و مراتع بسیار ارزشمند و غنی در این منطقه واقع شده است. تمام دغدغه و درد ما این است که اگر قرار است هرگونه فعالیتی در این منطقه انجام شود، باید دقیقاً در راستای توسعه پایدار باشد.»

او می‌افزاید: «متأسفانه در تکاب به‌دروغ آمار می‌دهند که ما تنها ۷۰ معدن داریم؛ اما اگر عمیق‌تر نگاه کنیم، متوجه می‌شویم که برخی از این معادن به‌تنهایی بیش از ۳۰ سینه‌کار فعال دارند؛ درحالی‌که هیچ نظارت و دلسوزی‌ای در کار نیست.»

او معتقد است بخش زیادی از جاده‌هایی که معادن در روستای قزل‌قشلاق احداث کرده‌اند، کاملاً غیرضروری است: «در اراضی قزل‌قشلاق تنوع بسیار بالایی از گیاهان دارویی ارزشمند وجود داشت، اما عملیات معدن‌کاوی و احداث جاده، تمامی این پوشش گیاهی را تخریب کرده است. علاوه بر این، سرچشمه‌های آب بسیاری از مناطق اطراف آلوده شده‌اند و آسیب‌های واردشده به حیات‌وحش منطقه نیز فراتر از حد تصور است.»

«جهدی» می‌گوید: «قوانین منابع طبیعی و مقررات معدنی صراحت دارند که بهره‌برداران در ازای تخریبی که برای احداث معدن انجام می‌دهند، باید هم‌زمان عملیات بازسازی و احیا را نیز در پیش بگیرند. ما دراین‌باره در چندین جلسه شرکت کردیم، اما متأسفانه هیئتی هفت‌نفره به نام «کمیته تعامل» وجود دارد که بدون هیچ‌گونه ملاحظه، آینده‌نگری و دلسوزی برای محیط‌زیست منطقه، به‌راحتی به هرکسی که قصد تخریب دارد، چراغ سبز نشان می‌دهد. تاکنون حتی یک متر از زمین‌های تخریب‌شده به‌وسیله معادن در این منطقه احیا و بازسازی نشده است. مسئولان و معدن‌داران در توجیه این قانون‌گریزی می‌گویند این معادن هنوز جوان‌اند و فعلاً امکان احیای آن‌ها وجود ندارد.»

جاده‌کشی معدن از دل قبرستان

«رحمت‌الله محبوبی»، فعال مدنی، معدن قزل‌قشلاق را یکی از ۷۰ تا ۸۰ معدن فعال در شهرستان تکاب و نماد عینی معادن غیراصولی و رهاشده از نظارت و کنترل می‌داند. او در گفت‌وگو با «پیام ما» می‌افزاید: «متولیان امر به نام تولید و اشتغال، در مرکز استان و پشت مانیتورهای خود، در فاصله شش‌ساعته با تکاب، بدون شناخت از منطقه امضا و مجوز صادر می‌کنند. در نهایت، وقتی اهالی روستا به‌عنوان معارضان محلی به مسئولان تکاب مراجعه می‌کنند، با این پاسخ مواجه می‌شوند که ما بی‌خبریم و این مجوزها در مرکز استان صادر شده است.»

او درباره آسیب‌های این معدن می‌گوید: «نخست اینکه معدن در نزدیک‌ترین نقطه به تپه باستانی روستا فعالیت می‌کند و این اقدام کاملاً غیرقانونی است. موضوع دوم، نقض حریم روستاست؛ چراکه کارگاه استخراج به بافت مسکونی روستا چسبیده و فاصله قانونی با آن رعایت نشده است. از سوی دیگر، معدن قزل‌قشلاق دقیقاً روی چشمه‌های دائمی احداث شده است که پیش‌ازاین منبع آب شرب و کشاورزی اهالی بودند.»

«محبوبی» ادامه می‌دهد: «همچنین فاصله قانونی معدن با رودخانه دائمی منطقه که تأمین‌کننده آب شرب شهرستان تکاب است، اصلاً رعایت نشده است. موضوع دیگر نیز به فقدان آب و راه‌اندازی مسیر از درون آرامستان برمی‌گردد. فرایند استخراج سنگ به آب نیاز دارد، اما این معدن آب ندارد و معلوم نیست چگونه به پروژه‌ای بدون منابع آبی مجوز داده‌اند. بدتر از آن، مسیر دسترسی معدن را بدون داشتن راه اختصاصی، از میان آرامستان اهالی قزل‌قشلاق باز کرده‌اند. علاوه بر این، معدن‌دار برای توسعه اراضی خود و تخلیه باطله‌ها، به‌صورت غیرقانونی اقدام به خرید زمین از برخی افراد کرده است.»

«محبوبی» نیز همچون «جهدی»، کمیته تعامل را یکی از گره‌های کار می‌داند و اضافه می‌کند: «اگر استعلام‌های قانونی پیش از صدور مجوز از اداره‌های منابع طبیعی، میراث‌فرهنگی، آب، محیط‌زیست و جهاد کشاورزی به‌درستی انجام می‌شد، این معدن هرگز نباید مجوز می‌گرفت. اما سازوکار به این شکل است که پس از مخالفت نهادهای تخصصی، پرونده به کمیته تعامل برده می‌شود. در این هیئت هفت‌نفره، حتی اگر مدیران کل منابع طبیعی و محیط‌زیست با پروژه مخالفت کنند، پنج عضو دیگر رأی موافق می‌دهند و به‌این‌ترتیب، مخالفت‌های قانونی دور زده می‌شود.»

به گفته او، به‌دنبال شکایت‌های مردمی، بازرسان اداره کل بازرسی استان، منابع طبیعی و سایر نهادها چندین بار برای کارشناسی به منطقه آمدند. او می‌گوید: «هرچند قدرت و ثروت معدن‌دار مانع توقف کارگاه می‌شد، خروجی تمام این کارشناسی‌ها یک چیز بود؛ تأیید تخلفات گسترده بهره‌بردار، استخراج خارج از محدوده قانونی و آلودگی شدید محیط‌زیستی. در بهار امسال، باطله‌های این معدن به‌طور کامل به درون رودخانه ریخت.»

مرده‌ها آسایش ندارند، چه رسد به زنده‌ها

«محبوبی» توضیح می‌دهد: «برش سنگ تراورتن، ذرات میکروسکوپی بسیار ریزی به نام سیلیس تولید می‌کند. نخستین اثر کشنده این ذرات بر زنبورهای عسل است. همچنین این غبار روی میوه‌ها، برگ درختان و علوفه منطقه رسوب می‌کند و مصرف آن به‌وسیله احشام، به سقط جنین در میان دام‌های منطقه منجر شده است؛ پدیده‌ای که فرضیه علمی آن در چندین تحقیق دانشگاهی به اثبات رسیده است.»

او اضافه می‌کند: «قزل‌قشلاق منطقه‌ای کوهستانی و بسیار سردسیر است که در فاصله کمتر از دو کیلومتری منطقه شکارممنوع چیچکلو و در مجاورت منطقه حفاظت‌شده انگوران قرار دارد. به‌دلیل وضعیت جغرافیایی، قزل‌قشلاق در فصل زمستان کمی گرم‌تر از ارتفاعات اطراف است و حیات‌وحش این مناطق حفاظتی در اوج سرما به نواحی نزدیک این روستا پناه می‌آورند. اما حالا با فعالیت شبانه‌روزی ماشین‌آلات سنگین چندین معدن در این محدوده، شب تا صبح گنجشک هم نمی‌تواند پر بزند، چه رسد به حیات‌وحش. وقتی مرده‌های ما در آرامستان قزل‌قشلاق آرامش ندارند، چطور می‌توان از موجودات زنده انتظار بقا داشت؟»

نگرانی از افزایش مبتلایان به سرطان

به گفته محبوبی، تکاب با جمعیتی حدود ۹۰ هزار نفر، بیش از ۸۰۰ پرونده فعال بیماران مبتلا به سرطان در مؤسسه مهرانه زنجان دارد؛ آماری که به گفته او، ضرورت بررسی علمی و دقیق وضعیت سرطان در این منطقه را نشان می‌دهد. او می‌گوید: «این آمار در تکاب فاجعه‌بار است؛ تازه شامل بیمارانی نمی‌شود که نمی‌خواهند به مؤسسه مهرانه مراجعه کنند و پرونده تشکیل دهند. ما بارها خواستار تحقیق علمی درباره علت افزایش چشمگیر موارد ابتلا به سرطان در تکاب شده‌ایم. عامل اصلی این وضعیت احتمالاً انتشار سیانور، آرسنیک و جیوه در محیط است. این مواد از دو معدن بزرگ طلا و جیوه منطقه رها می‌شوند. سنگ سیلیس معادن تراورتن نیز این بحران را تشدید کرده است.»

او با اشاره به اینکه تاکنون برای ۱۵ تپه باستانی ثبت‌شده تکاب مجوز معدن صادر شده است و برخی از آن‌ها کاملاً تخریب و تخلیه شده‌اند و بقیه نیز همچنان فعال‌اند و تخریب را ادامه می‌دهند، می‌افزاید: «ما شکایت رسمی خود را به‌همراه مدارک کامل معدن قزل‌قشلاق به کمیسیون اصل ۹۰ مجلس شورای اسلامی ارائه کردیم. پاسخ رسمی دریافتی از کمیسیون اصل ۹۰، براساس استعلام از ادارات صمت، منابع طبیعی و محیط‌زیست، صراحتاً وقوع تخلفات گسترده در این معدن را تأیید کرده و راه را برای پیگیری قضایی و اعاده حقوق مردم باز دانسته است.»

چندی پیش، «محمد داسمه»، وکیل دادگستری، در صفحه اینستاگرام خود از تحولات جدید پرونده معدن قزل‌قشلاق خبر داد و نوشت: «پس از اینکه برای تصرفات غیرقانونی و تخریب معدن‌کاری در روستای قزل‌قشلاق شهرستان تکاب، استان آذربایجان غربی، در دادسرای عمومی و انقلاب کیفرخواست صادر شد، با اعلام گزارش مدیرکل محترم منابع طبیعی و آبخیزداری استان آذربایجان غربی، پرونده به شورای حفاظت از حقوق بیت‌المال در اراضی ملی و منابع طبیعی دادگستری استان ارجاع شد.»

به‌این‌ترتیب، نگاه دغدغه‌مندان محیط‌زیست و میراث‌فرهنگی به باز و بسته شدن درهای اداری و قضایی دوخته شده است تا از صدور حکم نهایی خبر بگیرند؛ گرچه تجربه گذشته این حقیقت را به آن‌ها نشان داده است که حکم و دستوری که از ضمانت اجرایی بی‌بهره باشد، تخریب چندساله را متوقف نمی‌کند. تماس «پیام ما» با مدیران معدن قزل قشلاق تا زمان انتشار این گزارش بی نتیجه بود. با این حال روزنامه این آمادگی را دارد تا پاسخ آنها به منتقدان را منتشر کند.