همزمان با انجام بررسی‌های میدانی و مستندسازی این اثر، اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان فارس اعلام کرده است که گروه‌های کارشناسی و باستان‌شناسی همچنان در محل مستقر هستند و تا زمان تکمیل مطالعات، نمی‌توان درباره ماهیت و قدمت دقیق این محراب اظهارنظر قطعی کرد. با این حال، برخی پژوهشگران با استناد به شواهد تاریخی احتمال می‌دهند این محراب به دوره‌ای تعلق داشته باشد که آرامگاه کوروش در سده‌های میانی کاربری مذهبی پیدا کرد و به مسجد تبدیل شد؛ دوره‌ای که در آن، شماری از ستون‌های کاخ‌های پاسارگاد به اطراف آرامگاه منتقل شدند و فضای پیرامونی آن دستخوش تغییراتی شد. این مداخلات در دهه‌های بعد و در جریان ساماندهی محوطه، برطرف شد و ستون‌ها به محل اصلی خود بازگردانده شدند.

اکنون با ادامه کاوش‌های باستان‌شناسی، مستندسازی دقیق و انجام مطالعات تطبیقی، کارشناسان امیدوارند این کشف بتواند ابعاد تازه‌ای از تاریخ کمترشناخته‌شده پاسارگاد را آشکار کند و به پرسش‌های موجود درباره تحولات کالبدی، کاربری‌های مذهبی و تغییرات تاریخی این محوطه جهانی پاسخ دهد؛ موضوعی که می‌تواند درک دقیق‌تری از روند دگرگونی‌های این مجموعه در دوره‌های مختلف تاریخی ارائه کند.

مسجدی در دل محوطه جهانی

آن‌طور که «سید عبدالمجید عابدی»، رئیس اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی شهرستان پاسارگاد، می‌گوید، عملیات ساماندهی و مرمت کاروانسرای محوطه جهانی پاسارگاد به کشف یک محراب تاریخی انجامیده است: «این اثر ارزشمند در حین اقدامات حفاظتی و مرمتی در محوطه کاروانسرا شناسایی و بلافاصله مستندسازی شد.»

او با اعلام این خبر در جمع خبرنگاران استان فارس و با تأکید بر اهمیت این یافته، اضافه کرد: «این محراب از نظر معماری و ویژگی‌های هنری دارای اهمیت فراوانی است و می‌تواند اطلاعات تازه‌ای درباره پیشینه مذهبی، تحولات تاریخی و سبک معماری در این محوطه جهانی ارائه دهد. در حال حاضر، کارشناسان متخصص در حال انجام مطالعات تکمیلی، شامل مستندنگاری دقیق، آسیب‌شناسی و بررسی‌های تطبیقی هستند تا دوره تاریخی دقیق ساخت و کاربری اصلی این محراب مشخص شود.»

به گفته عابدی، مهارت بالای سازندگان در اجرای عناصر تزئینی این اثر، نشان‌دهنده جایگاه ویژه آن در ساختار معماری مجموعه بوده است. او همچنین بر ضرورت حفاظت از این اثر تأکید کرد و گفت: «عملیات حفاظت اضطراری و مستندسازی با رعایت کامل استانداردهای بین‌المللی در حال انجام است تا از هرگونه آسیب احتمالی جلوگیری شود و نتایج نهایی پس از تکمیل مطالعات منتشر خواهد شد.»

بررسی‌های میدانی و یک فرضیه تاریخی

محراب تاریخی کشف‌شده و دیگر آثار تاریخی این منطقه در میان ساکنان روستای «مادرسلیمان» که به «تخت سلیمان» نیز معروف است، شناخته شده‌اند.

«بهزاد مریدی»، مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان فارس، درباره این اکتشاف به «پیام ما» می‌گوید: «همکاران اداره میراث فرهنگی در محوطه آرامگاه کوروش در حال انجام بررسی‌های میدانی بودند که در جریان این بازدید، یک محراب سنگی مشاهده شد. کارشناسان در حال بررسی و برآورد اولیه این یافته هستند و مطالعات تکمیلی درباره آن ادامه دارد.»

او تأکید می‌کند: «هم‌اکنون گروه‌های کاوش و باستان‌شناسان در محل مستقر هستند و پس از پایان بررسی‌های کارشناسی، اطلاعات دقیق اعلام خواهد شد.»

مریدی همچنین به باورهای محلی درباره این محوطه اشاره می‌کند و می‌گوید: «روستای مادرسلیمان در این منطقه قرار دارد و برخی از ساکنان محلی این مجموعه را با نام تخت سلیمان می‌شناسند. چنین روایت‌ها و باورهایی در بخش‌های مختلف استان فارس نیز وجود دارد و در این منطقه نیز میان مردم رواج دارد.»

به گفته او، در بخش فوقانی محوطه نیز وضعیت مشابهی وجود دارد و بررسی‌ها همچنان ادامه دارد: «یافته‌های به‌دست‌آمده می‌تواند نشان‌دهنده یک دوره تاریخی باشد. البته برای اعلام نظر قطعی باید منتظر نتایج بررسی‌های باستان‌شناسی و یافته‌های جدید ماند.»

از مسجد آرامگاه کوروش تا کشف محراب

نقل‌وانتقال آثار باستانی محوطه تاریخی پاسارگاد در دوره‌های مختلف تاریخی و ساخت‌وسازهایی که در هر دوره ایجاد شده است، این محراب تاریخی را در دل خاک مدفون کرده است. برخی کارشناسان معتقدند محراب کشف‌شده ممکن است به دوره‌ای تعلق داشته باشد که آرامگاه کوروش کاربری مذهبی پیدا کرده بود.

«محمدمهدی کلانتری»، دبیر انجمن حفاظت از بافت‌های تاریخی، در این‌باره به «پیام ما» می‌گوید: «در دوره اتابکان، برخی از ستون‌های کاخ‌ها را به اطراف آرامگاه کوروش منتقل کردند و این محوطه به مسجد تبدیل شد. تصاویر و گراورهای تاریخی نیز نشان می‌دهد که در اطراف آرامگاه ستون‌هایی برپا شده و از این مکان به‌عنوان مسجد استفاده می‌شده است.»

به گفته او، در جریان برگزاری جشن‌های ۲۵۰۰ ساله، این اقدام به‌عنوان یک مداخله در محوطه تاریخی تلقی شد، زیرا ستون‌ها از محل اصلی خود به این مکان منتقل شده بودند. به همین دلیل، تمامی ستون‌ها به محل اولیه خود بازگردانده شدند: «ستون‌ها به کاخ‌های پیرامون مجموعه پاسارگاد، از جمله کاخ شماره یک، بازگردانده شدند. البته این ستون‌ها دوباره برافراشته نشدند، بلکه تنها به محل اصلی منتقل و روی زمین قرار داده شدند. با این اقدام، وضعیت مسجدگونه‌ای که در اطراف آرامگاه کوروش ایجاد شده بود، از بین رفت و مداخله‌ای که در محوطه تاریخی صورت گرفته بود، برطرف شد. حدس می‌زنم این محراب نیز به همان دوره مربوط باشد.»

کلانتری اضافه می‌کند: «به احتمال زیاد این محراب نیز متعلق به همان دوره‌ای است که اطراف آرامگاه کوروش به مسجد تبدیل شده بود. البته در حال حاضر اطلاعات بیشتری در این‌باره در اختیار ندارم. تاکنون آسیبی به این بخش وارد نشده است. با توجه به تاریخی بودن این شهر، این احتمال وجود دارد که در لایه‌های زیرین، آثار تاریخی دیگری نیز وجود داشته باشد.»

نخستین پایتخت هخامنشیان

پاسارگاد در ۱۳۵ کیلومتری شمال غرب شیراز قرار دارد و مجموعه باستانی آن در سال ۱۳۸۳ در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسید.

در دشت مرغاب و جلگه پاسارگاد، سازه‌هایی باستانی از دوران هخامنشی به یادگار مانده‌اند که روایتگر شکل‌گیری یکی از مهم‌ترین امپراتوری‌های جهان هستند. این منطقه نخستین پایتخت هخامنشیان به شمار می‌رود و گسترده‌ترین و متنوع‌ترین مجموعه آثار این دوره تاریخی را در خود جای داده است.

 محوطه تاریخی پاسارگاد پیش‌تر در ۲۴ شهریور ۱۳۱۰ با شماره ۱۹ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده بود و در ادامه نیز به‌عنوان پنجمین اثر ایران در فهرست میراث جهانی یونسکو قرار گرفت؛ اثری که به دلیل ویژگی‌های منحصربه‌فرد تاریخی و معماری، با اجماع کامل اعضای کمیته میراث جهانی به ثبت رسید.