با وجود اینکه یازده رودخانه در بالادست راهی تالاب می‌شوند، اما به واسطه کشت برنج در شش ماه اول سال، اغلب حقابه تالاب توسط کشاورزان برداشت می‌شود. حقابه تالاب انزلی مشخص است، اما نظارت آب منطقه‌ای استان آن‌قدر جدی نیست که بتواند سهم انزلی را به آن برساند. همین باعث شده هر سال بحث تنش آبی شدیدتر شود. به علاوه در پیرامون تالاب و جنوب آن در شالیزارها چاه حفر کرده‌اند و این معضل از دهه گذشته تاکنون بیشتر خودش را نشان داده است.

این بخش کوچکی از مشکلی است که در سالیان اخیر گریبان تالاب انزلی را گرفته است. مردم حاشیه تالاب رزق و روزی، آرامش و زندگی‌شان وابسته به این تالاب است، اما حالا با لکه‌های خشکی روبه‌رو شده‌اند. خشکی هر سال بیشتر از گذشته در تابستان رخ نشان داده و امسال هم باعث شده تا کارزاری با عنوان «مسدودسازی فوری خروجی پهنه آبی تالاب انزلی و تخصیص حقابه» شکل گیرد. حقابه تالاب را آن‌طور که «ماهان مه‌رو» کارشناس ارشد تنوع زیستی به «پیام ما» می‌گوید، توسط آب منطقه‌ای و دیگر ارگان‌های درگیر داده نمی‌شود، اما مسدودسازی خروجی پهنه آبی مُسَکنی موقت است: «چنانچه یک بخشی از تالاب مسدود شود، عملاً چرخه اکوسیستمی تالاب به هم می‌ریزد و بدل به استخر می‌شود. مزایای این کار جلوگیری از خروج آب به صورت موقت است، اما در بلندمدت معایبی دارد. فاضلاب به تالاب وارد می‌شود و اگر این مسدودسازی طولانی باشد و خروجی نداشته باشیم، صرفاً بوی تعفن و آسیب دارد. این راهکار اساسی نیست، شاید بتوان به عنوان مُسکنی موقت به آن نگاه کرد، ولی این کار باعث انباشت رسوب آلی و معدنی و فاضلاب و در نتیجه باعث تشدید خشکی تالاب می‌شود و شاید به عنوان روشی موقتی در تابستان و برای آنکه معیشت بخش بزرگی از جامعه محلی درگیر تالاب است قابل استفاده باشد.»
او معتقد است درمان تالاب نه در خود تالاب بلکه در بالادست است. باید مسئله فاضلاب ساماندهی شود و مقابل رودخانه‌هایی که به تالاب می‌رسند تله‌های رسوب‌گیر و زباله‌گیر نصب، لایروبی انجام و جهت منفی به بستر تالاب داده شود تا ماندگاری آب بیشتر شود. به علاوه لایروبی هم باید با دقت و به‌درستی انجام شود. «در دولت گذشته به دلیل فشار قایقرانان، مسیرهای قایقرانی که به پهنه غربی متصل می‌شدند لایروبی شد تا آب تالاب به سمت اسکله برود، اما این کار اشتباه بود. سرعت خروج آب بیشتر و کار برای تالاب سخت‌تر شد.»

مه‌رو می‌گوید تا جایی که اطلاع دارد، سازمان حفاظت محیط زیست با کمک یکی از دانشگاه‌ها تحقیقی را در دست دارد که اثرات مسدودسازی مسیر آب چیست و قرار است مجوزهایی هم صادر شود: «در نهایت این کار نسخه حفاظت نیست. مسدودسازی خروجی آبی بخشی از تالاب را حفظ می‌کند، اما نقاطی چون «پناهگاه حیات وحش سرخانکل» یا «منطقه حفاظت‌شده سیاه‌کشیم» هم جزو تالاب هستند و غرب تالاب جزو مناطق حفاظت‌شده نیست و این کار نیمی از تالاب را آب‌دار می‌کند و این نگاه بخشی‌نگری مناسب نیست.»

نیاز به عملیات جمع‌آوری گیاهان تالاب

با انباشت رسوب معدنی و آلی، رشد گیاهان هم افزایش پیدا کرده و ته‌نشین شدن هر ساله گیاهان باعث شده بستر تالاب بالا بیاید و عرصه آبی‌اش از دست برود. مه‌رو می‌گوید این تالاب در محاصره کلکسیونی از گونه‌های مهاجم است؛ از سنبل آبی تا لاک‌پشت گوش‌قرمز و کپور کاراس و میگوی آب شیرین و ماهی گامبوزیا و … در کنارش هم هر ساله گیاهان بسیاری در آن ته‌نشین می‌شوند و رسوب را افزایش می‌دهند. «باید مدیریت گیاهان رخ دهد. برای مثال گیاه بومی لاله تالابی تا دهه نود ۵۰ هکتار وسعت داشت و حالا خیلی بیشتر شده و سطح وسیع‌تری از تالاب را گرفته است. هر سال رشد می‌کند و پوسیده می‌شود و به مواد آلی تالاب افزوده می‌کند. باید در زمان پرآبی تالاب یعنی در بهمن، اسفند و فروردین عملیات جمع‌آوری گیاهان را داشته باشیم، اما این اتفاق نمی‌افتد چون نه ابزارش وجود دارد، نه اعتبارش و نه نیروی انسانی. تالاب به امان خدا رها شده و در تابستان صدای همه درمی‌آید که خشک شده است.»

اختلاف تراز دریا و تالاب که بین یک و نیم تا دو متر دریا پایین‌تر است و جریان آبی تالاب که از غرب به سمت شرق است، باعث شده تا آب تالاب به سمت بندرگاه انزلی، اسکله، موج‌شکن و در نهایت به دریا بریزد. مه‌رو می‌گوید این خروج آب رسوباتی را هم حمل می‌کند، اما چون بستر تالاب اشباع از رسوب است، جریان آب به اندازه کافی قدرت بردن رسوب را ندارد و چون حقابه تالاب نمی‌رسد و گرما باعث تبخیر آب است و وجود سنبل آبی مهاجم، میزان مصرف آب توسط گیاهان هم افزایش می‌یابد و با خشک شدن تالاب، مرگ و میر ماهیان افزایش می‌یابد. اگر قایق‌ها گردشگران را جابه‌جا نکنند، حتی همان مسیر آبراهه هم مسدود می‌شود. «راهکار اساسی نجات تالاب در درجه اول ساخت تصفیه‌خانه فاضلاب و مدیریت آب است. برای تصفیه فاضلاب بر اساس گفته استاندار گیلان، نیاز به ۳۰۰ میلیون دلار اعتبار است که از توانایی استان خارج است و نیاز به حمایت ملی دارد و باید برای شهرهای صومعه‌سرا، رشت، خمام، انزلی، رضوانشهر و ماسال عملیاتی شود تا فاضلاب وارد نشود. آبخیزداری هم باید مقابل برداشت شن و ماسه از رودخانه و قطع درختان را بگیرد و اجازه ندهد رسوبات بیشتری با بارش به سمت تالاب حرکت کند.»

این کارشناس محیط‌زیست در نهایت تالاب انزلی را نیازمند یک کارگروه مدیریت ملی می‌داند که تصمیمات آن نه توسط مدیران دولت، بلکه توسط متخصصان علوم طبیعت از رشته‌های مختلف گرفته و برای اجرا در این کارگروه مصوب و در زمان مناسب با تخصیص اعتبار اجرایی شود.

کسی برای تصفیه فاضلاب به گیلان نمی‌آید

دو سال قبل بود که استاندار گیلان، هادی حق‌شناس، گفت که رشت و انزلی تا سه سال آینده غیرقابل سکونت می‌شوند. او هرچند تأکید کرده بود این عدد نمادین است، اما به دلیل فاضلاب‌های انسانی، فاضلاب بخش کشاورزی و پساب شهر صنعتی از شهرها و روستاهای رشت، انزلی، صومعه‌سرا، ماسال، فومن، شفت و… به همراه فاضلاب تعداد قابل توجهی از روستاهای دیگر از طریق رودخانه‌هایی مثل زرجوب و گوهررود به سمت تالاب انزلی می‌روند و همین یعنی غیرقابل سکونت شدن این شهرها. «رسوب در تالاب مدام در حال افزایش است. تالاب انزلی زمانی عمقی بیش از ۱۰ متر داشت و امروز در بسیاری از نقاط، عمق آن به کمتر از نیم متر و ۲۰ سانتی‌متر رسیده و در بسیاری از نقاط کاملاً خشک شده است. این مسائل است که نگرانی به بار می‌آورد و این سه سال که گفتم بر اساس تجربه‌ای است که در سنوات گذشته اتفاق افتاده است.»

به گفته او دریاچه ارومیه و تالاب انزلی با هم متفاوت هستند؛ دریاچه ارومیه به دلیل نرسیدن آب خشک شد. به تالاب انزلی آب وارد می‌شود، اما به دلیل وجود رسوب در تالاب، آب به سمت دریا می‌رود. ماندگاری آب در تالاب انزلی ناچیز است. استاندار گیلان آن زمان راه‌حل مشکل را این‌گونه بیان کرد: «راه اصلی این است که پساب صنعتی تصفیه شود، تصفیه‌خانه شهرک صنعتی رشت تکمیل شود و طرح تصفیه‌خانه‌ها در رشت، انزلی، صومعه‌سرا، ماسال، فومن، رضوانشهر و شفت اجرا شود.»

یک سال از زمانی که استاندار وعده داده بود باقی مانده و وضعیت هر روز سخت‌تر از قبل است. این در حالی است که هنوز وضعیت تصفیه‌خانه‌ها در گیلان بهبود نیافته و هنوز رشت و انزلی توانایی تصفیه فاضلاب‌های شهری و صنعتی را ندارند. این را «سیاوش شمسی‌پور» معاون دفتر تالاب‌های سازمان حفاظت محیط‌زیست هم به «پیام ما» می‌گوید: «متأسفانه در این سال‌ها فکری به حال تصفیه‌خانه‌ها نشده است. وزارت نیرو می‌گوید در سایر نقاط کشور صنایع در این عرصه سرمایه‌گذاری می‌کنند و از آب تصفیه‌شده استفاده می‌کنند، اما چون استان گیلان آب دارد، تمایلی برای سرمایه‌گذاری بخش خصوصی وجود ندارد و به همین دلیل اصرار ما در محیط‌زیست این است که دولت خود وارد عمل شود و در این زمینه سرمایه‌گذاری کند.»

این اتفاق تاکنون رخ نداده و پارسال هم خبر آمد که مدیرعامل شرکت بین‌المللی PK چین از تصفیه‌خانه‌های فاضلاب رشت بازدید کرده و بر فرصت‌های همکاری مشترک و اجرای مدول‌های توسعه‌ای با بهره‌گیری از فناوری‌های نوین تأکید شده، اما در نهایت معلوم نشد آیا سرمایه‌گذاری اتفاق افتاده؟ آیا تصفیه‌خانه جدیدی ساخته شده و آیا قرار است از خارجی‌ها برای این عرصه استفاده شود یا خیر.

حالا اما شمسی‌پور می‌گوید مشکل تالاب انزلی فقط ورود فاضلاب نیست. مشکلات تکراری و چندساله‌اند؛ مانند وجود سنبل آبی در تالاب یا تغییر کاربری گسترده در بالادست تالاب و کاهش تراز آب دریای خزر: «از سال ۱۴۰۲، حدود ۶۵۰ هکتار از عرصه تالاب پاکسازی شده است. ۹۰ درصد این میزان در بخش شرقی و حدود ۷۰ درصد در بخش غربی بوده و عمده اعتبارات از طرف سازمان بوده است. از طرفی ما چند سالی است مطالعاتی را در بحث هیدرودینامیک رسوب و مدیریت آب انجام داده‌ایم، چرا که سرعت خروج آب بالاست و مجبوریم با مداخله آب را نگه داریم و با احداث چند اکودایک مقابل خروج آب را بگیریم. طرح مطالعاتی‌اش تمام شده و طی ماه‌های آینده این طرح عملیاتی به صورت آزمایشی در تالاب شرق و دو هزار هکتار عملیاتی خواهد شد.»

شمسی‌پور مشکل عمده دیگر را تغییر کاربری عرصه‌های بالادست تالاب می‌داند؛ نقاطی که از جنگل بدل به باغ و زمین کشاورزی و خانه شده‌اند و حالا رسوب مازاد از آن در دل تالاب خانه می‌کند؛ تالابی که توانایی پذیرش این حجم از رسوبات را ندارد. «جهاد کشاورزی و ارگان‌های مرتبط دیگر باید این تغییر کاربری‌ها را کنترل می‌کردند. ما در وضعیت سختی قرار داریم و حداقل باید مقابل تغییرات کاربری جدید گرفته شود.»

آنچه در بالا گفته شد سال‌هاست تکرار می‌شود. هر سال اما تالاب وضعیت بدتری نسبت به گذشته داشته و این سرنوشت یکی از تالاب‌هایی است که زندگی مردمانش نه فقط به لحاظ اقتصادی، بلکه از نظر روانی به آن متصل است. تالاب انزلی با زندگی بخش بزرگی از مردمان گیلک گره خورده و شریک روزگار خوشی و تلخی مردمان بوده و حالا آنها شاهد مرگ هر روزه‌اش هستند.