خس‌خس سینه‌اش که شدت می‌گیرد، انگار صدای جیغ پرندگان از میان ریه‌هایش می‌گذرد؛ صدایی که در میان شعله‌ها به‌دنبال راهی برای فرار می‌گردد. مردم شمال فارس «پوریا مرادی» را به‌خوبی می‌شناسند؛ مردی که می‌گوید از ۱۴ سال پیش با حریق‌های بیشه‌زار آسپاس و تالاب بکر این منطقه در جدال است. او بارها همراه مردم محلی و دوستداران محیط‌زیست به دل آتش زده است تا شعله‌ها را مهار کند.

تا یک دهه قبل، ساکنان انزلی تصورش را هم نمی‌کردند روزی لکه‌های خشکی در تالاب‌شان دیده شود. رسوب، فاضلاب انسانی و صنعتی، سنبل آبی، تغییر کاربری در بالادست و کاهش تراز آب دریای خزر اما این تصور محال را واقعی کرده است و حالا مردم حاشیه تالاب انزلی این روزها غمگین‌تر از همیشه‌اند. استاندار گیلان دو سال قبل گفته بود که شهرهای رشت و بندر انزلی سه سال آینده به خاطر این وضعیت غیرقابل سکونت می‌شوند. از این ضرب‌الاجل استاندار یک سال باقی مانده و خشکی گسترده‌تر شده است! مسئولان می‌گویند فکری به حال تصفیه‌خانه فاضلاب شهرهای اطراف تالاب که یکی از دلایل عمده وضعیت فعلی است نشده و از بخش خصوصی هم کسی علاقه‌مند به سرمایه‌گذاری در این استان نیست. تغییر کاربری‌ها در جریان است، سنبل‌های آبی در تالاب می‌چرخند و دریای خزر هم روی خود را از استان‌های شمالی بیش از پیش برگردانده و خبری از حقابه تالاب هم نیست. این سرنوشت سخت تالابی است که زندگی مردمش به دشواری و مهر با آن گره خورده؛ تالابی با لکه‌های خشک.

رئیس اداره حفاظت محیط زیست ملایر اعلام کرد با وجود بارش‌های مناسب در فصل بهار، تالاب آق‌گل هنوز آبگیری نشده و بررسی‌های میدانی نشان می‌دهد میزان آب ورودی برای ماندگاری در محدوده تالاب کافی نبوده است.

بحران تالاب‌ها و دریاچه‌های ایران سال‌هاست که به یکی از جدی‌ترین چالش‌های محیط‌زیستی کشور بدل شده است. همگان می‌دانیم که ریشه‌های اصلی این بحران را باید در توسعه ناپایدار، بهره‌برداری بی‌رویه از منابع آب و خاک و مدیریت بخشی و منفصل منابع‌طبیعی جست‌وجو کرد؛ الگویی که در تضاد با اصول توسعه پایدار و حفاظت از اکوسیستم‌های حساس آبی عمل کرده است. بااین‌حال، در کنار این عوامل بیرونی، یک بُعد کمتردیده‌شده نیز وجود دارد: چالش‌های نهادی و موانع درون‌سازمانی نهاد متولی محیط‌زیست، یعنی سازمان حفاظت محیط‌زیست. نهادی که اگرچه وظیفه سیاستگذاری، نظارت و پیگیری وضعیت محیط‌زیست کشور را برعهده دارد، اما ساختار درونی آن با وظایف و مسئولیت‌های رو به گسترش هم‌راستا نیست و نیازمند بازنگری اساسی است. این مطلب، نگاهی دارد به برخی از مهم‌ترین موانع ساختاری درون این سازمان که بر توان آن در ایفای نقش مؤثر در بازسازی اکوسیستم‌های تالابی کشور سایه افکنده‌ است؛ با این هدف که اصلاح ساختار، هم‌پای اصلاح سیاست‌های توسعه، در اولویت قرار گیرد.

اکتشاف نفت در تالاب بین‌المللی شادگان، بعد از سه سال، حالا به مرز فاجعه رسیده است؛ فاجعه انسانی و محیط‌زیستی‌‌ای که پیش‌ازاین نیز پروژه‌های نفتی در خوزستان به بار آورده بودند. اخیراً یکی از کارگران اکتشاف نفت در تالاب شادگان کشته شد. این تمام فاجعه نیست، هر روز تعدادی تا پای مرگ می‌روند. شرایط غیرانسانی این کارگران از یک‌سو و دست‌اندازی به زیستگاه‌های امن تالابی از سوی دیگر، یادآور سناریوی تلخ تخریب‌های نفت در هورالعظیم با دخالت چینی‌هاست که قدم‌به‌قدم در تالاب شادگان در حال اجراست. «علیرضا جنامی»، کارگر ۲۷ساله اکتشاف نفت، حدود دو ماه پیش، هنگام عملیات لرزه‌نگاری در تالاب شادگان کشته شد. این خبر که با عنوان گرمازدگی منتشر شده بود، در میان اخبار گم شد. تا وقتی که ۱۲ شهریور باز گروهی از کارگران لرزه‌نگاری نفت به‌خاطر گیر افتادن در زمین‌های باتلاقی تا پای مرگ پیش رفتند و استانداری خوزستان اعلام کرد: «هشت تکنسین شرکت اکتشاف نفت که در تالاب شادگان گرفتار شده بودند، از خطر مرگ نجات یافتند.»

آتشی که بر بستر خشک «هورالهویزه» افتاده، هنوز آرام نگرفته است. دود سیاه و غلیظ از آن سوی مرز عراق، در استان «العماره» تا غرب و جنوب خوزستان، نفس چند میلیون نفر را تنگ کرده است. حالا پنج ماه بعد از آغاز خودسوزی گسترده در هورالهویزه، نارضایتی‌های مردمی بالا گرفته است. کاربران شبکه‌های اجتماعی اعتراض خود را نسبت به آلودگی هوا و انتشار دود غلیظ و بوی نامطبوع در شهرها به‌ویژه اهواز اعلام می‌کنند و پویش مردمی درخواست رسیدگی به آتش‌سوزی هورالعظیم با عنوان «‌من نمی‌توانم نفس بکشم» در اینستاگرام به راه افتاده است. همچنین، کارزاری با عنوان «درخواست پیگیری آلودگی هوا ناشی از سوزاندن هورالعظیم» امضاهایش اکنون به بیش از ۱۵ هزار رسیده است. امضاکنندگان این کارزار که خطاب به رئیس‌جمهوری، رئیس قوه قضائیه، رئیس مجلس و رئیس سازمان حفاظت محیط‌زیست نوشته شده، خواستار تشکیل کارگروهی ویژه و با اختیارات کامل شدند تا به وضعیت آلودگی شدید هوای خوزستان، به‌ویژه کلانشهر اهواز، دشت آزادگان و هویزه رسیدگی شود. در متن این کارزار آمده: «طی سال‌های اخیر وضعیت آلودگی هوا ناشی از سوزاندن هورالعظیم در این مناطق به طرز غیر قابل‌‌ تحملی تشدید شده است؛ به‌طوری‌که میزان ذرات معلق و غلظت آلاینده‌ها در بسیاری از روزها رکورد آلودگی هوا در کشور است و این معضل، زندگی شهروندان را با مشکلات فراوانی مواجه ساخته است. بحران آلودگی هوا، خصوصاً دود ناشی از سوزاندن هورالعظیم، در کنار معضلات آب‌و‌فاضلاب، زندگی در این شهرها را برای مردم، به‌ویژه کودکان و سالمندان، بسیار دشوار کرده و مشکلات تنفسی و بیماری‌های مختلف را به‌صورت تصاعدی افزایش داده است.»

|پیام ما| شاخص آلودگی هوای تهران در یکشنبه‌شب به ۵۰۰ رسید. عنوان «وضعیت بسیار خطرناک» برای شهرهایی چون تهران و کرج، آن‌هم در فصل تابستان، نگرانی دوچندانی را به‌همراه آورده است. صبح روز گذشته جلسه‌ای اضطراری برای بررسی بحران گردوغبار با حضور نهادهای محیط‌زیستی و هواشناسی در تهران برگزار شد، اما خروجی‌اش مانند گذشته نکته اثرگذاری نداشت. هرچند بارها بر وجود کانون‌های داخلی تأکید شده، اما «احد وظیفه»، رئیس مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی، معتقد است گردوغبار موجود، از غرب و کشورهای عراق و سوریه به کشور آمده و به‌دلیل امواج بلند هواشناسی زمان طولانی‌تری در هوا خواهد ماند؛ چراکه گردوخاک به عمق جو نفوذ کرده است و به‌ سرعت و آسانی فروکش نمی‌کند. شهرهای غرب کشور که محل ورود گردوغبار بودند نیز درگیر وضعیت بحرانی‌ جدی هستند و شهرهای استان کرمانشاه شاخص ۵۰۰ را در آلودگی تجربه کرده‌اند. دراین‌میان، سازمان هواشناسی کشور از وزش باد شدید و خیرش گردوخاک در ۲۰ مرکز استان تا روز چهارشنبه خبر داده و هشدار نارنجی برای آنها صادر کرده است.