یک روز قبل از آنکه مهدی چمران درباره منطقه آزاد تهران صحبت کند، دوشنبه ۲۵ خرداد، در مراسمی با موضوع آغاز شماره‌گذاری خودروهای وارداتی حمل‌و‌نقل عمومی با پلاک منطقه آزاد فرودگاهی، به‌طور رسمی از منطقه آزاد در شهر فرودگاهی امام خمینی و ظرفیت‌های آن رونمایی شد.
در این مراسم، «فرزانه صادق مالواجرد»، وزیر راه و شهرسازی، گفت که علت گردهمایی «واردات خودرو» است. او بعدتر روی واژه خودروی عمومی تأکید کرد و توضیح داد: «البته باید از عبارت ناوگان عمومی استفاده کنیم؛ زیرا این موضوع نباید فقط به اتوبوس، مینی‌بوس، ون و تاکسی‌های سواری محدود شود. واردات لکوموتیو، واگن و تجهیزات ریلی نیز باید از این مسیر مورد پشتیبانی قرار گیرد. با برداشته شدن تحریم‌ها، موتور هواپیما، تجهیزات هوایی و هر آنچه به ناوگان حمل‌ونقل عمومی مربوط است، از این ظرفیت بهره‌مند خواهد شد.»
پیش‌تر در ماده ۱۶۶ قانون برنامه پنج‌ساله پنجم توسعه و در اساسنامه شهر فرودگاهی امام خمینی از ایجاد منطقه آزاد و منطقه ویژه اقتصادی در بخشی از اراضی فرودگاه صحبت شده بود؛ قواعدی که حتی در سامانه شرکت شهر فرودگاهی هم وجود دارد. در تبصره ماده ۶۶ تأکید شده که محدوده مناطق آزاد تجاری و ویژه اقتصادی به‌ترتیب از انتهای ضلع‌های جنوبی و غربی بخش هوایی فرودگاه امام خمینی به مساحت ۱۵۰۰ هکتار و ۲۵۰۰ هکتار است. از مزایای این منطقه، براساس آنچه در سامانه آن ذکر شده، می‌توان به «معافیت مالیاتی ۲۰ساله برای دریافت‌کنندگان مجوز فعالیت اقتصادی»، «تسهیل واردات در پردازش کالا طبق قانون ارزش افزوده» و «ارائه مشوق‌های گمرکی برای واردات مواد و تجهیزات» اشاره کرد.

منطقه آزاد چیست؟

براساس قانون، هدف اصلی از ایجاد مناطق آزاد، تقویت صادرات عنوان شده است. به این ترتیب، در این مناطق، برخلاف سایر نقاط کشور، معافیت‌ها و مشوق‌های گمرکی و مالی‌ وجود دارد و می‌توان روی امکان مشارکت و سرمایه‌گذاری خارجی در این محدوده حساب کرد. اما آیا ایجاد یک منطقه آزاد در تهران می‌تواند پای اتوبوس‌ها و واگن‌های بیشتری را به شهر باز کند؟
بررسی «پیام‌ ما» از منابع مختلف در سازمان اتوبوسرانی و اخبار مرتبط با این حوزه نشان می‌دهد که تا پارسال مشکلاتی میان شهرداری تهران و گمرک وجود داشت. به‌طور مثال، دوم بهمن ۱۴۰۳، مدیرعامل وقت شرکت واحد اتوبوسرانی شهر تهران اعلام کرد که بعد از نشست شهردار با گمرک، مشکلات گمرکی که برای اتوبوس‌ها در آن زمان وجود داشت، برطرف شده است. یک منبع هم در سازمان اتوبوسرانی به «پیام ما» می‌گوید که تا پیش از جنگ دوازده‌روزه، مشکلاتی برای ترخیص اتوبوس وجود داشت اما بعدتر این مشکلات رفع شد. او معتقد است که این منطقه آزاد تازه نمی‌تواند گرهی از مشکلات باز کند.
با این حال، «روح‌الله لطیفی»، سخنگوی سابق گمرک، از دریچه دیگری به موضوع منطقه آزاد جدید در تهران نگاه می‌کند و می‌گوید این موضوع باعث می‌شود مبادی ورود کالا به کشور محدود نباشد و پراکندگی افزایش پیدا کند. این کارشناس با اشاره به وسعت ایران، این موضوع را در کاهش ترافیک کالا در سایر بنادر مؤثر می‌داند و می‌گوید: «این اتفاق سرعت معمول ترخیص کالا را افزایش می‌دهد و باعث می‌شود آسیب‌پذیری کمتر شود.»

آیا پای خودروی شخصی در میان است؟

با این حال، برخی منتقدان به اظهارات دیروز چمران، واردات خودروی عمومی را یک مسئله فرعی و هدف اصلی طرح را واردات خودروی شخصی می‌دانند. براساس قوانین منطقه آزاد، امکان تردد خودروی شخصی دارای پلاک منطقه آزاد تا محدوده‌ای اطراف آن منطقه وجود دارد. غیر از آن، عمدتاً تا چند روز امکان خروج خودرو به نقاط دورتر هم میسر است.
منتقدان منطقه آزاد یکی از دلایلشان برای مخالفت با این طرح را همین موضوع می‌دانند. آنها می‌گویند تجارت باید برای همه کشور آزاد باشد و اینکه صرفاً عده‌ای به‌واسطه موقعیت جغرافیایی و نزدیکی به منطقه آزاد بتوانند خودروی روز سوار شوند و عده دیگری به دلیل دور بودن از منطقه آزاد این امکان را نداشته باشند، نوعی رانت است.
مسئولان می‌گویند منطقه آزاد شهر فرودگاهی مشمول واردات خودروی شخصی نیست و چنین اتفاقی رخ نمی‌دهد. مثلاً «محمدصادق معتمدیان»، استاندار تهران، می‌گوید چنین چیزی رخ نخواهد داد: «واردات خودرو از این منطقه صرفاً به تأمین ناوگان حمل‌ونقل عمومی، امدادی و باری اختصاص خواهد داشت و می‌تواند به کاهش آلایندگی، مصرف سوخت و هزینه‌های حمل‌ونقل در استان تهران کمک کند.» بعد از او، «رامین کاشف‌آذر»، مدیرعامل شرکت شهر فرودگاهی امام خمینی(ره)، هم اعلام کرد فعلاً هیچ برنامه‌ای برای ورود خودروهای شخصی از منطقه آزاد این مجموعه وجود ندارد. خبرگزاری فارس هم در این رابطه نوشت: در این مرحله، تنها حمل‌ونقل عمومی اجازه استفاده از ظرفیت منطقه آزاد برای واردات و نوسازی ناوگان را دارد.
آیا از نظر قانونی امکان اینکه هر منطقه صرفاً شامل واردات یک محصول باشد وجود دارد؟ لطیفی پاسخش به این پرسش مثبت است. او می‌گوید می‌توان هر ورودی را تخصصی کرد و هر جایی صرفاً شامل یک محصول خاص باشد؛ یک منطقه خودروی عمومی، یک منطقه خودروی شخصی و یک منطقه کالایی مانند موبایل.
متولیان امر شهری به این طرح خوش‌بین هستند و آن را گره‌گشای شهرداری برای وسایل نقلیه عمومی می‌دانند، منتقدان اما هنوز با دیده ابهام به آن می‌نگرند و معتقدند که باید جزئیات بیشتری از آن روشن شود. تا آن روز باید منتظر ماند و دید آیا مسئولان به وعده‌های خود پایبندند یا نه.