صبح زود است. چند نفر دور یک گوسفند حلقه زده‌اند. یکی زیر لب صلوات می‌فرستد، دیگری ظرف‌های خالی را آماده کرده و چند کودک از دور صحنه را تماشا می‌کنند. کمی آن‌طرف‌تر اما رهگذری با عجله از کنار جمع عبور می‌کند و مادر جوانی دست فرزندش را می‌گیرد تا از صحنه دور شود. سال‌هاست که ذبح دام در معابر، میان دو نگاه قرار گرفته است؛ از یک سو سنت و نذر، و از سوی دیگر الزامات بهداشتی و واقعیت زندگی در شهرهای متراکم و آپارتمان‌نشین.

برای بسیاری از هیئت‌ها، قربانی‌کردن بخشی از آیین عزاداری و نذر است. حاج محمود، بانی یک هیئت قدیمی در بازار تهران، می‌گوید: «ما با رعایت مسائل بهداشتی مشکلی نداریم، ولی برای خیلی‌ها نذر به همین شکل معنا پیدا می‌کند. اگر همه چیز به کشتارگاه منتقل شود، آن حال‌وهوای سنتی و ارتباطی که با مردم برقرار می‌شود، کم‌رنگ می‌شود.»

در مقابل، برخی شهروندان نگاه متفاوتی دارند. مریم، ساکن یکی از مجتمع‌های مسکونی محله وحدت اسلامی، می‌گوید: «هیچ‌کدام از ما با اصل نذر و عزاداری مشکلی نداریم. امام حسین علیه‌السلام و مراسم محرم و صفر برای همه ما عزیز و محترم است. اما دیدن ذبح دام در خیابان برای بچه‌ها و در فضای عمومی خوشایند نیست. اگر این کار در محیط مناسب‌تری انجام شود، هم احترام نذر و هم آسایش همسایه‌ها محفوظ خواهد ماند؛ به‌ویژه که گاهی خون قربانی بیش از یک روز در جوی‌های شهری باقی می‌ماند و به نظر من بهداشتی نیست.»

سعید، از ساکنان محله طرشت، هم معتقد است اگر قرار است محدودیتی وجود داشته باشد، باید تکلیف آن برای همه روشن باشد: «اگر واقعاً مشکل بهداشتی وجود دارد، باید برای همه جا یک قانون باشد. اینکه در یک استان سخت‌گیری شود و در استان دیگر نه، مردم را گیج می‌کند.»

این بحث در هفته‌های اخیر، با انتشار خبر ممنوعیت ذبح دام در معابر در برخی استان‌ها، بیش از گذشته مورد توجه قرار گرفته است.
در قزوین، اداره کل دامپزشکی استان با صدور اطلاعیه‌ای از هیئت‌های عزاداری، مساجد و تکایا خواسته است برای حفظ سلامت عمومی و پیشگیری از بیماری‌های مشترک انسان و دام، از ذبح دام در معابر عمومی خودداری کنند. همزمان ۲۷ اکیپ ثابت و سیار نیز برای نظارت بر ذبح شرعی و بهداشتی در سراسر استان مستقر شده‌اند.

در مازندران نیز مدیرکل دامپزشکی استان نسبت به خطرات کشتار غیرمجاز هشدار داده و آن را یکی از عوامل انتقال بیماری‌هایی مانند تب خونریزی‌دهنده کریمه‌کنگو دانسته است. مسئولان دامپزشکی این استان تأکید کرده‌اند که کشتارگاه‌های مجاز آماده ارائه خدمات رایگان معاینه و نظارت بهداشتی و شرعی هستند.

در قم نیز مسئولان بهداشت محیط، شهروندان را از ذبح دام در معابر، منازل و حتی قصابی‌های محلی برحذر داشته‌اند و بر استفاده از کشتارگاه‌ها و ایستگاه‌های تحت نظارت دامپزشکی تأکید کرده‌اند.
هشدارها تنها به تب کریمه‌کنگو محدود نمی‌شود. مسئولان دامپزشکی بارها یادآوری کرده‌اند که بیماری‌های مشترک متعددی میان انسان و دام وجود دارد و بسیاری از آن‌ها در دام زنده یا حتی لاشه، نشانه ظاهری مشخصی ندارند. تماس با خون، ترشحات یا نگهداری غیراصولی گوشت می‌تواند خطر انتقال بیماری را افزایش دهد؛ موضوعی که به‌ویژه در گرمای تابستان اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. از سوی دیگر، دامپزشکان تأکید می‌کنند که از مصرف گوشت دام تازه ذبح‌شده خودداری شود و گوشت دست‌کم ۲۴ ساعت برای گذراندن دوران جمود نعشی، یعنی سفت‌شدن عضلات پس از کشتار، و از بین رفتن برخی عوامل بیماری‌زا، در دمای یخچال نگهداری شود.

با وجود این هشدارها، سیاست رسمی سازمان دامپزشکی بیشتر بر هدایت تدریجی ذبح دام به سمت مراکز مجاز استوار است تا برخورد سلبی.
علیرضا رفیعی‌پور، رئیس سازمان دامپزشکی کشور، در گفت‌وگو با «پیام ما» می‌گوید اصل بر این است که ذبح دام در کشتارگاه‌ها و مراکز مجاز انجام شود و این موضوع در سراسر کشور اطلاع‌رسانی شده است.
به گفته او، در ایام تاسوعا و عاشورا نیز تأکید اصلی بر انجام قربانی در محل‌های مجاز معرفی‌شده است و همکاران دامپزشکی در سراسر کشور آماده خدمت‌رسانی هستند.

رفیعی‌پور توضیح می‌دهد که اکیپ‌های سیار دامپزشکی برای استقرار در کشتارگاه‌ها در نظر گرفته نشده‌اند و در موارد محدود، زمانی که برخی هیئت‌ها یا افراد اصرار به انجام قربانی در محل دارند، می‌توانند با سامانه ۱۵۱۲ تماس بگیرند و اکیپ‌های ناظر بهداشتی و شرعی دامپزشکی را در جریان قرار دهند تا این اکیپ‌ها با مراجعه به محل، نظارت بهداشتی و شرعی را انجام دهند.

رئیس سازمان دامپزشکی همچنین می‌گوید در برخی استان‌ها، مسئولان قضایی و شماری از علما و افراد بانفوذ مذهبی نیز ذبح دام در خارج از کشتارگاه را جایز نمی‌دانند و برخی مجتهدان نیز چنین نظری دارند. او ابراز امیدواری می‌کند که هر سال نسبت به سال قبل، میزان ذبح خارج از کشتارگاه کمتر شود.

با این حال، شاید مهم‌ترین بخش این بحث، نه در دستورالعمل‌های اداری، بلکه در نسبت میان سنت و فقه نهفته باشد.
محمدرضا زالی، مسئول اداره نظارت بر ذبح و صید نمایندگی ولی‌فقیه در سازمان دامپزشکی کشور، معتقد است توصیه‌هایی مانند ذبح قربانی پیش پای عروس یا در برخی مناسبت‌های مذهبی، در فقه اسلامی جنبه استحبابی دارند و واجب نیستند.

به گفته او، اگر امکان رعایت شرایط بهداشتی در معابر وجود نداشته باشد، افراد می‌توانند با همان نیت، قربانی خود را در کشتارگاه انجام دهند.
زالی می‌گوید امکانات کشتارگاه‌ها، چه از نظر بهداشتی و چه از نظر سهولت کار، مزیت‌های قابل توجهی دارد. در این مراکز، دام در شرایط مناسب ذبح می‌شود، لاشه با زمین آلوده تماس پیدا نمی‌کند، شست‌وشو و قطعه‌بندی در محیط کنترل‌شده انجام می‌شود و همزمان ناظر شرعی نیز حضور دارد.

او تأکید می‌کند کسانی که برای مناسبت‌های مذهبی قربانی می‌کنند، عموماً افراد متدین و مقیدی هستند و قصد آنان انجام یک عمل خیر است، اما در مواردی که رعایت کامل شرایط بهداشتی در معابر ممکن نباشد، انجام قربانی در کشتارگاه نه تنها با نیت دینی منافاتی ندارد، بلکه می‌تواند انتخاب مناسب‌تری باشد.

به گفته این مقام مسئول در نمایندگی ولی‌فقیه سازمان دامپزشکی، اصل نذر و نیت قربانی از بین نمی‌رود و در نهایت «عقل حکم می‌کند به نظر متخصصان احترام گذاشته شود و شرع نیز این حکم عقلی را تأیید می‌کند.»
شاید به همین دلیل، مسئله امروز دیگر حذف یک سنت قدیمی نباشد. آنچه در حال تغییر است، بیش از خود سنت، شکل اجرای آن است. همان‌طور که بسیاری از آیین‌ها در طول زمان با شرایط تازه سازگار شده‌اند، قربانی‌کردن نیز در شهرهای شلوغ‌تر و زندگی‌های آپارتمانی، آرام‌آرام به سمت فضاهای کنترل‌شده‌تر حرکت می‌کند.
در این میان، دست‌کم از منظر سازمان دامپزشکی و نمایندگی ولی‌فقیه این سازمان، تقابلی میان نذر و سلامت عمومی وجود ندارد. پرسش اصلی، دیگر انتخاب میان سنت و بهداشت نیست؛ بلکه یافتن راهی است که هر دو را در کنار هم حفظ کند.