کمتر حوزه‌ای را می‌توان یافت که به اندازه حقوق بشر و توسعه پایدار، بر درهم‌تنیدگی و وابستگی متقابل موضوعات تأکید داشته باشد. با این حال، این پیوند مفهومی در بسیاری از سیاست‌گذاری‌ها و پروژه‌های اجرایی کمتر مورد توجه قرار می‌گیرد. تجربه میانمار و نخستین اعتبار کربنی صادرشده ذیل توافق پاریس، نمونه‌ای قابل تأمل از این واقعیت است که دستیابی به اهداف محیط‌زیستی بدون توجه همزمان به اصول حقوق بشر، شفافیت، پاسخگویی و حکمرانی خوب امکان‌پذیر نیست. این پروژه بار دیگر یادآوری می‌کند که کاهش انتشار کربن، به‌تنهایی معیار موفقیت یک پروژه اقلیمی نیست. هنگامی که یک پروژه در بستر جنگ، نقض حقوق بشر، فساد یا ضعف نهادی اجرا می‌شود، پرسش‌های بنیادینی درباره مشروعیت، اثربخشی و عدالت در آن مطرح خواهد شد. از این منظر، تجربه میانمار را می‌توان آزمونی مهم برای این گزاره دانست که پایداری واقعی تنها در نقطه تلاقی محیط‌زیست، حقوق بشر و حکمرانی خوب شکل می‌گیرد.

اما داستان چیست؟

در فوریه ۲۰۲۶ یکی از نهادهای سازمان ملل نخستین اعتبارهای کربنی را که در چارچوب بازار کربن سازمان ملل و بر اساس توافق پاریس ایجاد شده‌اند، تأیید و صادر کرد. پروژه تأییدشده، یک پروژه «پخت‌وپز پاک» در میانمار است که از طریق توزیع اجاق‌های کم‌مصرف و کارآمد، آلودگی مضر هوای داخل منازل را کاهش داده و فشار بر جنگل‌های محلی را کم می‌کند. این پروژه که با مشارکت نهادهای مجاز از جمهوری کره جنوبی اجرا شده است، اجازه می‌دهد اعتبارهای کربنی مجاز برای استفاده در کره جنوبی به شرکت‌ها و نهادهای کره‌ای منتقل شوند تا در چارچوب نظام تجارت انتشار کره جنوبی مورد استفاده قرار گیرند و به تحقق تعهدات ملی کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای (NDC) این کشور کمک کنند. بخش باقی‌مانده اعتبارها نیز توسط خود میانمار برای تحقق اهداف اقلیمی ملی مورد استفاده قرار خواهد گرفت.

داستان اما از جایی مورد توجه قرار گرفت که سازمان‌های مردم‌نهادی مانند ائتلاف جهانی جنگل‌ها، مؤسسه سیاست‌گذاری میانمار و… گزارشی منتشر کردند که نخستین اعتبارهای کربنی صادرشده تحت ماده ۶.۴ توافق پاریس، سازوکار شاخص بازار بین‌المللی کربن سازمان ملل متحد، را مورد بررسی قرار می‌دهد. این گزارش با عنوان «اعتبارهای کربنی زیر آتش انتقاد: میانمار، جنایت علیه بشریت و بحران اعتبار بازارهای کربنِ “با راست‌کرداری بالا” سازمان ملل»، به اهمیت به‌هم‌پیوستگی حکمرانی خوب، حقوق بشر و عدالت اقلیمی اشاره می‌کند. گزارش اشاره‌شده، نگرانی‌های جدی‌ای را درباره آثار حقوق بشری پروژه، ترتیبات حکمرانی آن، شیوه‌های پایش و راستی‌آزمایی، پیامدهای جنسیتی و همچنین اعتبار ادعاهای مربوط به میزان کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای مطرح می‌کند.

استدلال گزارش با مروری بر تحولات میانمار شروع می‌شود. این مهم که در اول فوریه ۲۰۲۱، ارتش میانمار با هدف تصرف قدرت و سرنگونی دولت منتخب دموکراتیک که تنها سه ماه پیش از آن با رأی مردم روی کار آمده بود، دست به کودتا زد و پیرو آن، موجی از اعتراضات گسترده مردمی را در سراسر کشور برانگیخت که با سرکوب خشونت‌آمیز نیروهای مسلح مواجه شد و در نهایت منازعات دیرینه را به یک جنگ داخلی تمام‌عیار و خونین تبدیل کرد؛ جنگی که تاکنون نزدیک به ۱۰۰ هزار کشته و حدود چهار میلیون آواره برجای گذاشته است. این درگیری با ارتکاب جنایات جنگی و جنایت علیه بشریت همراه بوده است. دادگاه کیفری بین‌المللی برای یکی از رهبران حکومت نظامی، به دلیل ارتکاب جنایت علیه بشریت علیه اقلیت مسلمان روهینگیا حکم بازداشت صادر کرده است. همچنین پرونده‌ای در دیوان بین‌المللی دادگستری علیه حکومت نظامی میانمار به اتهام نسل‌کشی مطرح شده است.

اما یک ماه پیش از وقوع کودتا، پروژه جبران انتشار کربن مبتنی بر اجاق‌های کم‌مصرف که توسط سازمان غیردولتی کره‌جنوبی «مرکز تغییر اقلیم» هدایت می‌شد، آغاز به تولید اعتبار کربنی کرد. این در حالی است که پروژه در برخی از درگیرترین و آسیب‌دیده‌ترین مناطق کشور انجام شده و از طریق یک نهاد دولتی صورت گرفته که اکنون تحت کنترل غیرقانونی حکومت نظامی قرار دارد. نکته قابل توجه از منظر گزارش آن است که در هیچ‌یک از پایش‌ها و ارزیابی‌های این پروژه طی پنج سال گذشته، حتی یک اشاره به کودتای نظامی، حکومت نظامی یا درگیری‌های مسلحانه کشور نشده است. در حالی که نیروهای حکومت نظامی غیرنظامیان را هدف حمله قرار می‌دادند، شرکت‌های بزرگ کره‌ای با خرید اعتبارهای کربنی تولیدشده توسط خانوارهایی که عملاً در خط مقدم درگیری‌ها قرار داشتند، انتشار گازهای گلخانه‌ای خود را جبران می‌کردند؛ امری که پرسش‌های جدی در خصوص مسئولیت شرکتی را نیز مطرح می‌کند.
این گزارش به دغدغه‌های جدی اشاره می‌کند که به حکمرانی خوب، حقوق جوامع بومی و حقوق زنان مرتبط است. به تعبیر گزارش، فعالیت این پروژه در منطقه مرکزی میانمار، منطقه‌ای که با خشونت نظام‌مند نظامیان، آوارگی گسترده، خشونت‌های جنسی و جنسیت‌محور و هدف قرار دادن عمدی غیرنظامیان شناخته می‌شود، نگرانی‌های جدی اخلاقی و عملیاتی را برمی‌انگیزد.

گزارش همچنین درباره اعتبار واقعی اعتبارهای کربنی صادرشده تردیدهای جدی مطرح می‌کند. بر اساس ارزیابی‌های مستقل پیشین، این پروژه در چارچوب سازوکار توسعه پاک پروتکل کیوتو (CDM) احتمالاً تا ۱۴ برابر بیش از میزان واقعی اعتبار کربنی دریافت کرده است. تحلیل‌های جدیدتر نیز نشان می‌دهد که حتی پس از اصلاحات انجام‌شده در چارچوب ماده ۶.۴ توافق پاریس، پروژه ممکن است همچنان حدود هفت برابر بیش از میزان واقعی اعتبار دریافت کرده باشد. یکی دیگر از نگرانی‌های اصلی به فرآیندهای پایش و راستی‌آزمایی پروژه مربوط می‌شود. به دلیل شرایط امنیتی ناشی از جنگ و درگیری، حسابرسان و ارزیابان نتوانسته‌اند بازدیدهای میدانی الزامی را در مناطق اجرای پروژه انجام دهند و ناچار بوده‌اند عمدتاً به مصاحبه‌های از راه دور اتکا کنند. گزارش تأکید می‌کند که این وضعیت پرسش‌های جدی درباره دقت، شفافیت و قابلیت اعتماد فرآیند راستی‌آزمایی ایجاد می‌کند و این سؤال را مطرح می‌سازد که آیا در چنین شرایطی اساساً امکان نظارت مؤثر بر اجرای پروژه وجود داشته است یا خیر.

گزارش همچنین به ابعاد جنسیتی پروژه می‌پردازد. به اعتقاد نویسندگان، پروژه در حالی زنان و دختران را به عنوان ذی‌نفعان و بهره‌مندان اصلی معرفی می‌کند که در عمل تا حد زیادی بر نیروی کار بدون دستمزد زنان متکی است. این در حالی است که زنان و دختران در مناطق اجرای پروژه همچنان به طور نامتناسبی تحت تأثیر پیامدهای جنگ، ناامنی غذایی، آوارگی و خشونت‌های جنسی مرتبط با درگیری‌های مسلحانه قرار دارند. از این رو، گزارش استدلال می‌کند که روایت «توانمندسازی زنان» در پروژه با واقعیت‌های میدانی موجود فاصله قابل توجهی دارد.

گزارش مذکور در نهایت بیان می‌کند که بررسی دقیق‌تر پروژه اجاق‌های کم‌مصرف میانمار، تلاقی نگران‌کننده‌ای میان تأمین مالی اقلیمی مبتنی بر بازار، ناکارآمدی حکمرانی، پیامدهای جنسیتی و تداوم نقض حقوق بشر را آشکار می‌کند. نویسندگان گزارش معتقدند بازارهای کربن در بسیاری از موارد این امکان را فراهم می‌کنند که آلودگی و انتشار گازهای گلخانه‌ای در نقاط دیگر جهان ادامه یابد، در حالی که بار اجتماعی، اقتصادی و محیط‌زیستی آن بر دوش جوامعی قرار می‌گیرد که پیشاپیش با جنگ، آوارگی، فقر و بی‌عدالتی محیط‌زیستی مواجه هستند. بر اساس نتیجه‌گیری گزارش، راه‌حل‌های واقعی مقابله با تغییرات اقلیمی باید مبتنی بر رهبری و مشارکت جوامع محلی باشند؛ با واقعیت‌های اجتماعی و سیاسی هر منطقه سازگار باشند؛ و نسبت به پیامدهای اجتماعی، حقوق بشری و زیست‌محیطی خود پاسخگو باشند.

در مجموع، گزارش، پروژه میانمار را نه صرفاً یک پروژه منفرد، بلکه نخستین آزمون جدی اعتبار و مشروعیت سازوکار ماده ۶.۴ توافق پاریس می‌داند؛ آزمونی که به اعتقاد نویسندگان آن، پرسش‌های مهمی را درباره آینده بازارهای کربن و توانایی آنها در رعایت اصول حقوق بشر، حکمرانی مطلوب و عدالت اقلیمی/محیط‌زیستی مطرح کرده است.