روزشمار یک انزوا

به گزارش پیام ما، اینترنت بین‌الملل ایران از ۹ اسفند ۱۴۰۴ همزمان با جنگ منطقه‌ای و آنچه مقام‌های دولتی «شرایط ویژه» خواندند، با محدودیت‌های گسترده روبه‌رو شد و عملاً قطع شد. این محدودیت تا ۵ خرداد ۱۴۰۵ ادامه یافت؛ یعنی ۲۰۹۳ ساعت یا ۸۸ روز خاموشی پیاپی که در کنار ۲۰ روز قطعی پیشین در فاصله ۱۸ دی تا ۸ بهمن ۱۴۰۴، مجموعاً ۱۰۸ روز از ۵ ماه گذشته را به شهروندان ایرانی تحمیل کرد. به عبارت دیگر، کاربران ایرانی در این بازه فقط ۶۰ روز اینترنت داشتند.

 روند بازگشایی نیز بنا بر گزارش سازمان رصدگر نت‌بلاکس، تدریجی و محدود است. سطح اتصال ایران به اینترنت جهانی هم‌اکنون به حدود ۸۶ درصد وضعیت عادی رسیده است.

 احیای ثبات ارتباطی

 ستار هاشمی، وزیر ارتباطات و فناوری اطلاعات، در شبکه اجتماعی ایکس بازگشایی اینترنت را نشانه‌ای از همراهی دولت با مردم توصیف کرد و نوشت: «در روزهایی که ایران عزیز بیش از همیشه به همبستگی و بازسازی اعتماد ملی نیاز دارد، اهتمام رئیس‌جمهور محترم به بازگشایی اینترنت و احیای ثبات ارتباطی کشور، نشانه‌ای روشن از عقلانیت و ایستادن ایشان در کنار مردم است.» او ملت ایران را «شایسته ارتباط آزاد، آینده روشن و اقتصادی پویا» خواند و افزود: «خدمت به این مردم بزرگ، ادای دین به سرمایه جاودان ایران است.»

 این مصوبه، بر خلاف روال معمول، نه از مسیر شورای عالی فضای مجازی بلکه از «ستاد ویژه ساماندهی و راهبری فضای مجازی کشور» بیرون آمده است؛ ستادی موقت که به دستور مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهوری تشکیل شده و به ریاست محمدرضا عارف، معاون اول رئیس‌جمهور برگزار می‌شود.
  مقاومت پشت درهای بسته

 با این حال، بازگشایی اینترنت بدون مقاومت پیش نرفت. بر اساس گزارش‌ها پیمان جبلی، رئیس صداوسیمای جمهوری اسلامی ایران و محمدامین آقامیری، دبیر شورای عالی فضای مجازی، دو عضوی بودند که تا پایان جلسه با وصل شدن اینترنت بین‌الملل قاطعانه مخالفت کردند. هرچند این دو مقام تاکنون رسماً موضوع را تأیید یا تکذیب نکرده‌اند، بازتاب گسترده این خبر در رسانه‌ها نشان می‌دهد اختلاف بر سر اینترنت، فراتر از یک تصمیم فنی و در سطح یک شکاف ساختاری در حاکمیت است.

 هزینه ۸۸ روز خاموشی

 ابعاد اقتصادی این خاموشی را خود مقام‌های دولتی روایت کرده‌اند. بر اساس اعلام وزیر ارتباطات، قطع کامل اینترنت روزانه حدود ۵۰۰ میلیارد تومان به هسته اقتصاد دیجیتال و نزدیک به ۵ هزار میلیارد تومان به اقتصاد کلان کشور خسارت وارد می‌کند. ضرب این عدد در ۸۸ روز، رقمی نزدیک به ۴۴۰ هزار میلیارد تومان خسارت تنها در اقتصاد کلان به دست می‌دهد.

 افشین کلاهی، رئیس کمیسیون دانش‌بنیان اتاق ایران نیز قطع دسترسی به اینترنت بین‌المللی را روزانه بین ۳۰ تا ۴۰ میلیون دلار خسارت مستقیم و تا ۸۰ میلیون دلار خسارت غیرمستقیم به اقتصاد ارزیابی کرده و در مقایسه‌ای تأمل‌برانگیز گفته است هزینه ساخت پل B1 کرج که در حملات اخیر تخریب شد، حدود ۲۰ میلیون دلار برآورد می‌شود؛ یعنی هر دو روز قطعی اینترنت، معادل تخریب چندین زیرساخت حیاتی هزینه داشته است.

 اما عدد نگران‌کننده‌تر شاید این باشد: میانگین تاب‌آوری کسب‌وکارهای آنلاین تنها ۲۰ روز است و پس از آن، موج ورشکستگی‌ها غیرقابل بازگشت خواهد بود. این یعنی بسیاری از کسب‌وکارهای کوچک و خانگی که بستر اصلی فعالیتشان شبکه‌های اجتماعی و پلتفرم‌های آنلاین بود، در فاصله ۸۸ روز خاموشی، عملاً از چرخه فعالیت اقتصادی خارج شده‌اند.

 صدای فعالان اقتصادی

 محمدرضا طلایی، رئیس کمیسیون فناوری اطلاعات و ارتباطات اتاق ایران، در روزهای اخیر نسبت به آنچه «طبقاتی شدن اینترنت» می‌خواند هشدار داده است. او گفته بود در تمام جلسات با وزارت ارتباطات قرار بر بازگشایی تدریجی اینترنت برای همه مردم بود نه طبقاتی شدن آن و اینترنتی که برای طبقه‌ای خاص باشد، تأثیر مثبتی بر کسب‌وکارها ندارد. این انتقاد به طرح شکست‌خورده «اینترنت پرو» و توزیع گزینشی دسترسی به اینترنت بین‌الملل بر اساس فهرست‌های صنفی بازمی‌گردد؛ سیاستی که مشاور وزیر ارتباطات آن را در راستای بالا بردن تاب‌آوری کسب‌وکارها در شرایط محدودیت توصیف کرده، اما منتقدان آن را تبعیض‌آمیز می‌دانستند. طرحی که با واکنش فعالان فضای‌مجازی، مردم و برخی اصناف از جمله پرستاران و طراحان گرافیک و … روبرو شد و در روزهای منتهی به بازگشت اینترنت از سایت «همراه اول» حذف شد.

 داده‌ها نشان می‌دهد آسیب فقط متوجه فعالان مستقیم اقتصاد دیجیتال نبوده است. کاربران بسیاری در فضای مجازی روایت کرده‌اند که شغلشان «هیچ ربطی به اینترنت نداشته» اما با قطع شبکه‌های اجتماعی، سفارش‌ها متوقف شده و کارفرماهایشان فعالیت را تعطیل کرده‌اند.

 آسیب به سرمایه انسانی

 پیامد قطعی اینترنت به اقتصاد محدود نمی‌ماند. قطع دسترسی به دیتابیس‌های علمی و پلتفرم‌های آموزشی، چرخه پژوهش در دانشگاه‌ها را متوقف کرده و خسارت غیرقابل جبرانی به سرمایه انسانی کشور زده است. دانشجویان، پژوهشگران و کاربران علمی برای ۸۸ روز عملاً از شبکه جهانی دانش جدا ماندند. آسیبی که برخلاف خسارت مالی، در ترازنامه‌ها ثبت نمی‌شود اما اثر آن سال‌ها باقی می‌ماند.

 نکته‌ای که در روایت رسمی کمتر برجسته می‌شود این است که هدف اعلام‌شده دولت، بازگشت اینترنت به وضعیت پیش از دی‌ماه ۱۴۰۴ است. یعنی نه به سطح یک اینترنت آزاد و بدون محدودیت، بلکه به همان وضعیت محدود و فیلترشده‌ای که پیش از خاموشی اخیر وجود داشت. به همین دلیل است که کاربران ایرانی همچنان با همان فیلترشکن‌های روشن، اتصالی نه‌چندان آزاد را تجربه می‌کنند.

 وقتی وزیر ارتباطات از «ایستادن رئیس‌جمهور در کنار مردم» سخن می‌گوید، شاید نخستین پرسشی که باید پاسخ داده شود این باشد: اگر بازگشایی اینترنت پس از ۸۸ روز نشانه عقلانیت است، چه چیزی ۸۸ روز قطع آن را توجیه می‌کرد؟ چه کسی پاسخگوی صدها هزار میلیارد تومان خسارت اقتصادی، ورشکستگی کسب‌وکارهای کوچک، توقف چرخه پژوهش و فرسایش اعتماد عمومی است؟ و آیا بازگشت به وضعیت محدود پیش از دی‌ماه، که خود محل اعتراض گسترده کاربران و فعالان بود، می‌تواند «احیای ثبات ارتباطی» نامیده شود؟ ملت ایران، آن‌گونه که وزیر ارتباطات نوشته، شایسته «ارتباط آزاد» است؛ اما تجربه ۸۸ روز اخیر نشان داد فاصله این شایستگی تا واقعیت موجود، بسیار بیش از یک مصوبه ستاد ویژه است.