منطقه حفاظت‌شده ریوند با وسعتی بیش از ۷۵ هزار هکتار، در غرب خراسان‌رضوی و در مرز چهار شهرستان سبزوار، داورزن، جوین و جغتای قرار دارد. این منطقه مجموعه‌ای از دشت‌های نیمه‌بیابانی و ارتفاعات ناهموار را در خود جای داده و از گذشته تا امروز به‌عنوان یکی از مهم‌ترین زیستگاه‌های غرب خراسان‌رضوی شناخته شده است. در ماه‌های اخیر، طبق فیلم‌های منتشرشده در فضای مجازی و گزارش‌های کارشناسان محیط‌زیست منطقه، تاکنون چهار مورد ثبت حضور یوز آسیایی در ریوند تأیید شده است؛ موضوعی که اهمیت این منطقه را بیش‌ازپیش نمایان کرده و توجه دوباره‌ای را به ضرورت حفاظت مؤثر و مشارکتی در این پهنه ارزشمند جلب می‌کند.

حضور یوز آسیایی در منطقه ریوند، براساس داده‌های ثبت‌شده و شواهد اکولوژیکی، چشم‌اندازی نوین برای ارزیابی اکولوژی این گونه فراهم می‌کند. ریوند به‌دلیل وسعت نسبتاً زیاد، آرامش نسبی و اتصال به زیستگاه‌های پیرامونی، از جمله حفاظتگاه مشارکتی یوزکنام، به‌عنوان زیستگاه ثانویه و بخشی از کریدورهای اصلی حرکت یوز عمل می‌کند و ظرفیت بالقوه‌ای برای تبدیل‌شدن به یکی از زیستگاه‌های اصلی این گونه در استان خراسان‌رضوی دارد.

طی پایش‌های میدانی و سرشماری‌هایی که انجام شده، بخش‌های شمالی منطقه به‌دلیل تراکم بالای طعمه‌های مناسب به‌عنوان مراکز تجمع طعمه (prey hotspots) عمل می‌کنند و عمده حضور یوز در این بخش‌ها گزارش شده است. علاوه‌بر یوز، گونه‌های دیگری از جمله قوچ‌ومیش، آهو، کل‌وبز، گربه پالاس، کفتار و پرندگان شکاری نیز در ریوند حضور دارند که اهمیت حفاظتی این منطقه را افزایش می‌دهند.

تعامل سازنده با جوامع محلی؛ فرصتی برای حفاظت از یوز آسیایی

با توجه به اهمیت ژنتیکی و جمعیتی یوز آسیایی در کشور، هر نقطه‌ای که شواهد حضور این گونه را نشان دهد، ارزش حفاظتی ویژه‌ای پیدا می‌کند. ریوند یکی از مناطقی است که با کمترین هزینه و بیشترین مشارکت محلی می‌تواند به زیستگاه امنی برای یوز تبدیل شود. منابع آبی زیاد، مناطق امن و وجود طعمه‌ کافی، همگی شرایطی فراهم آورده‌اند که باید از آنها بهره برد.

در گفت‌وگوهای میدانی بسیاری از اهالی آمادگی خود را برای همراهی با برنامه‌های حفاظتی اعلام کردند؛ به‌ویژه زمانی که رویکرد محیط‌زیست به‌جای محدودیت‌محور، «مشارکت‌محور» و «اعتمادساز» بوده است. بسیاری از افراد محلی سال‌ها در این منطقه زندگی کرده‌اند و شناخت عمیقی از مسیرها، حضور گونه‌ها و تغییرات منطقه دارند؛ دانشی که می‌تواند به‌شکل مؤثری در مسیر حفاظت یوز به کار گرفته شود. ازاین‌رو، لازم است برنامه‌های آگاهی‌رسانی، نشست‌های محلی، معرفی فرصت‌های گردشگری طبیعت‌محور و ایجاد سازوکارهایی برای منفعت اقتصادی مردم، در اولویت طرح‌های آتی قرار گیرد.

جوامع محلی؛ رکن فراموش‌شده حفاظت در ریوند

در محدوده ریوند، ۲۲ روستا قرار دارد که معیشت، فرهنگ و تعامل روزمره ساکنان آنها به این منطقه وابسته است. یکی از یافته‌های مهم حاصل از گفت‌وگوهای میدانی این است که بخش قابل‌توجهی از ساکنان از وضعیت حفاظتی منطقه بی‌اطلاع بوده‌اند. در نبود گفت‌وگوی سازنده و ارتباط مؤثر با جوامع محلی، طبیعی است برخی محدودیت‌های حفاظتی از دیدگاه محلی‌ها تهدید تلقی شود.

علاوه‌براین، فقدان زیرساخت‌های مناسب، مهاجرت جوانان، کاهش فعالیت‌های فرهنگی و کاهش رونق صنایع‌دستی از جمله چالش‌هایی است که کیفیت زندگی در این روستاها را کاهش داده‌. بخش قابل‌توجهی از آیین‌ها، رسوم محلی و صنایع‌دستی نیز در سال‌های اخیر رو به فراموشی گذاشته است. تجربه‌های مشابه در سایر نقاط کشور نشان می‌دهد موفقیت اقدامات حفاظتی زمانی تضمین می‌شود که جوامع محلی نه‌تنها احساس تعلق داشته باشند، بلکه از مزایای حفاظتی بهره‌مند شوند و در فرایند تصمیم‌گیری و مدیریت، مشارکت واقعی داشته باشند.

فشارهای انسانی و لزوم مدیریت پایدار

اگرچه بخش‌هایی از ریوند تحت فشار چرای دام، ورود افراد غیرمجاز و برداشت منابع‌طبیعی قرار می‌گیرد، اما عمده این فشارها را می‌توان با افزایش مشارکت مردم، بهبود ارتباط با ادارات محیط‌زیست و ایجاد سازوکارهای حمایتی کاهش داد. بسیاری از تعارض‌ها ناشی از نبود آگاهی کافی، نبود جایگزین اقتصادی و خلع‌ ید مردم از فرایند تصمیم‌گیری است. بنابراین، تقویت تعامل و حضور میدانی منظم می‌تواند میزان تخریب را به‌شکل محسوسی کاهش دهد.

کیفیت گشت و اقدامات حفاظتی

با وجود تلاش قابل‌تقدیر محیطبانان، وسعت زیاد منطقه و سخت‌گذر بودن مسیرها سبب می‌شود توان پایش محدود شود. تجهیز پاسگاه‌ها، اختصاص خودرو و موتورسیکلت مناسب، استفاده از دوربین‌های پایش و همکاری مردم محلی می‌تواند شکاف موجود را پوشش دهد. ثبت حضور یوز بهترین دلیل برای سرمایه‌گذاری فوری بر افزایش توان حفاظتی است.

حفاظت مؤثر تنها با مردم ممکن است

تجربه ریوند نشان می‌دهد حفاظت در این منطقه نه با اعمال محدودیت از بالا، بلکه با اعتمادسازی، گفت‌وگوی صمیمانه و مشارکت واقعی مردم به نتیجه می‌‌رسد. حضور یوز نه‌تنها مسئولیت، بلکه فرصتی کم‌نظیر برای ایجاد همگرایی بین محیط‌زیست و جامعه محلی است؛ فرصتی که اگر درست مدیریت شود، می‌تواند ریوند را از یک منطقه کم‌توجه‌شده به نمونه‌ای موفق از حفاظت مشارکتی تبدیل کند.