احتمالاً برای بسیاری از شهروندان پیش آمده است که در سطح شهر با ون‌هایی مواجه شوند که بر بدنه آنها عبارت «سامانه حمل‌ونقل معلولان» نقش بسته است؛ عنوانی که در نگاه نخست، حس امید و رضایت از توجه مدیریت شهری به حقوق افراد دارای معلولیت را برمی‌انگیزد. اما کافی است از یکی از استفاده‌کنندگان بالقوه این سامانه درباره واقعیت بهره‌مندی از آن پرس‌وجو شود تا فاصله عمیق میان «نام» و «عملکرد» آشکار شود.

نخست باید به واقعیتی تلخ اشاره کرد: به‌دلیل تخصیص نیافتن بودجه کافی از سوی شهرداری، تعداد این ون‌ها بسیار محدود است و تعدادی از ون‌های موجود نیز به‌علت فرسودگی و نیاز به تعمیرات اساسی، ماه‌هاست بلااستفاده در پارکینگ‌ها رها شده‌ است. نتیجه این وضعیت آن است که سامانه مذکور مدت‌هاست امکان پذیرش مشترک جدید را ندارد.

اما حتی مشترکان فعلی نیز با روندی پیچیده و فرساینده مواجه‌اند. فرد دارای معلولیت تنها درصورتی می‌تواند درخواست سفر درون‌شهری ثبت کند که ۴۸ ساعت پیش از زمان موردنظر، آن‌هم در ساعات اداری صبح، با سامانه تماس بگیرد و مبدأ، مقصد و ساعت حرکت خود را اعلام کند. سپس باید ۲۴ ساعت بعد دوباره تماس بگیرد تا از تأیید یا رد درخواست مطلع شود.

نکته قابل‌تأمل آنجاست که برای رسیدن به مقصد در ساعت مقرر، لازم است فرد حداقل دو ساعت زودتر زمان حرکت را اعلام کند تا درصورت تأخیرهای مکرر ون‌ها، احتمال حضور به‌موقع وجود داشته باشد. به‌عنوان مثال، اگر فردی ساعت ۱۵ نوبت ویزیت پزشکی دارد، ناچار است ساعت حرکت را ۱۲ ثبت کند؛ آن‌هم بدون هیچ تضمینی.

این شرایط زمانی بغرنج‌تر می‌شود که فرد دارای معلولیت نیاز فوری یا پیش‌بینی‌نشده به سفر درون‌شهری داشته باشد؛ چه ۲۴ ساعت قبل، چه همان روز یا حتی چند ساعت بعد. در چنین وضعیتی، عملاً حق ثبت درخواست از او سلب می‌شود و ناچار است به گزینه‌هایی روی آورد که یا هزینه‌های سرسام‌آور دارند، مانند تاکسی‌های اینترنتی، یا اساساً دسترس‌پذیر نیستند؛ اتوبوس‌هایی که امکان ورود ویلچر ندارند و متروهایی که یا آسانسور ندارند یا آسانسور آنها غیرفعال است.

در نتیجه، هرچند سامانه‌ای تحت عنوان «حمل‌ونقل معلولان» وجود دارد، اما در عمل نمی‌توان آن را خدمتی کارآمد و قابل‌اتکا دانست. این وضعیت بیش از آنکه نشانه حمایت باشد، یادآور نوعی بی‌توجهی ساختاری و نگرش تبعیض‌آمیز نسبت به افراد دارای معلولیت است.

به امید روزی که مسئولان، نگاه غیرمعلول‌گرایانه و تبعیض‌آمیز را کنار بگذارند و در مسیر تحقق واقعی عدالت اجتماعی و حق دسترسی برابر برای همه شهروندان، گام‌های عملی و مؤثر بردارند.