انتشار خبر کشف معدنی که باستان‌شناسان معتقدند تأمین‌کننده سنگ‌های کاخ آپادانا بوده، یکی از مهمترین اخباری است که در روزهای ابتدایی سال ۱۴۰۴ در حوزه پژوهش و باستان‌شناسی منتشر شده است. خبری که به باور رئیس پژوهشگاه میراث‌فرهنگی و گردشگری «یکی از مهمترین اکتشافات باستان‌شناسی در خاورمیانه در سال‌های اخیر» است. این کشف بخش مهمی از پازل معماری عصر هخامنشی را تکمیل می‌کند.

ماجرا از این قرار است که باستان‌شناسان در دامنه‌های زاگرس و منطقه آبدانان به سه معدن دست پیدا کرده‌اند که براساس مطالعات اولیه انجام‌شده، به این فرضیه رسیده‌اند که این معادن همان معادنی هستند که در کتیبه بنیاد کاخ آپادانا به آنها اشاره شده است. به‌گفته «ابراهیم زارعی»، رئیس پژوهشگاه میراث‌فرهنگی و گردشگری، بررسی‌های اولیه در دامنه‌های کبیرکوه در آبدانان ایلام این گمان را ایجاد کرده است که معادن گمشده هخامنشی در این منطقه قرار دارند و شواهدی نیز توسط پژوهشگران محلی و باستان‌شناسان پژوهشگاه میراث فرهنگی به‌دست آمده است. براساس گزارش‌های رسمی پژوهشگاه میراث‌فرهنگی، زارعی با بیان اینکه این معادن به‌عنوان منبع اصلی تأمین سنگ‌های مورد استفاده در ساخت کاخ داریوش بزرگ در شهر باستانی شوش مطرح شده‌اند، اعلام کرده است: «درصورت قطعیت این موضوع، این کشف یکی از مهمترین اکتشافات باستان‌شناسی در خاورمیانه در سال‌های اخیر است.» به‌گفته او: «این فرضیه منحصربه‌فرد، نخستین‌بار توسط «محمد حیدری»، معلم اهل آبدانان، مطرح و با ارزیابی اولیه «لقمان احمدزاده شوهانی»، باستان‌شناس پایگاه میراث‌جهانی شوش، همراه شد. این یافته از طریق تلفیق بررسی‌های میدانی، داده‌های ماهواره‌ای و مطالعات زمین‌شناسی امکانپذیر شده است. براین‌اساس، تیم پژوهشی تحت‌نظر پژوهشکده باستان‌شناسی پژوهشگاه میراث‌فرهنگی و گردشگری موفق به شناسایی ساختار و بقایای معدن‌کاری عظیم هخامنشی، ابزارهای برش سنگ، شواهد استخراج و مقادیر چشمگیری از سنگ آهن در کنار سنگ‌های آهکی شدند؛ سنگ آهنی که احتمالاً در ساخت بست‌های فلزی در معماری سنگی هخامنشی به‌کار می‌رفته است. این کشفیات، در کنار ویژگی‌های زمین‌شناختی منطقه، احتمال قدمت هخامنشی معادن را به‌شکل معناداری تقویت می‌کند.»

زارعی در این گزارش با اشاره به کتیبه یادبود بنیاد کاخ آپادانا در شوش، گفته است: «داریوش بزرگ در این کتیبه به محل تأمین سنگ‌های استفاده‌شده در این کاخ با نام «ابیرادوش» اشاره کرده است، اما محل دقیق این معدن تاکنون ناشناخته مانده بود. کشف معادن در دامنه‌های کبیرکوه در آبدانان می‌تواند این معمای تاریخی دوهزارساله را حل کند.»

زارعی با بیان اینکه این کشف نه‌تنها پنجره‌ای نو به فرایندهای ساخت و تأمین مصالح در امپراطوری هخامنشی می‌گشاید، بلکه می‌تواند به بازنگری در شبکه‌های حمل‌ونقل، مدیریت منابع و فناوری‌های سنگ‌تراشی دوران باستان کمک کند. او معتقد است: «مسیر احتمالی حمل‌ونقل این سنگ‌ها از آبدانان به شوش، ترکیبی از جاده‌های کوهستانی و مسیرهای آبی از طریق رودخانه کرخه بوده است. فاصله این معادن تا شوش حدود ۱۵۰ کیلومتر برآورد می‌شود.» به‌گفته او، این کشف و پژوهش‌های پیوست آن، نه‌تنها گامی بزرگ در درک معماری و فناوری ساخت در عصر هخامنشی است، بلکه می‌تواند مبنایی برای ثبت‌جهانی این معادن در فهرست میراث جهانی یونسکو و توسعه پایدار گردشگری علمی و فرهنگی در منطقه زاگرس میانی باشد. به‌گفته رئیس پژوهشگاه میراث‌فرهنگی و گردشگری این کشف، درصورت تأیید نهایی ارتباط با «ابیرادوش»، می‌تواند معادل کشف معدن مرمر در آتن برای ساخت پارتنون در تاریخ معماری جهان باشد.

زارعی همچنین اعلام کرده است: «آزمایش‌های دقیق‌تری برای بررسی نوع سنگ‌های مکشوفه، با هدف مقایسه با نمونه‌های موجود در ستون‌های کاخ شوش، در حال انجام است. این مطالعات تخصصی از دو هفته آینده وارد فاز جدیدی خواهد شد و درصورت اثبات هم‌خاستگاه بودن سنگ‌ها، پرونده ثبت‌ جهانی شوش می‌تواند با اطلاعات تازه‌ای به‌روزرسانی شود و گامی راهبردی باشد که فرصت بازنگری و ارتقای موقعیت جهانی این محوطه باستانی و همین طور منطقه کشف معدن را فراهم می‌آورد.»

او همچنین تأکید کرده است: «این کشف نه‌‌تنها به ما کمک می‌کند تا به گمشده‌های تاریخ پی ببریم، بلکه یک روایت فراموش‌شده از دانش مهندسی، معماری و مدیریت منابع در دوران هخامنشی را بازخوانی کنیم. این معادن، اگر همان ابیرادوش باشند، بخشی از تمدنی بوده‌اند که هنوز هم شگفتی‌ساز است. این کشف، اگر با آزمایش‌های دقیق‌تری تأیید شود، می‌تواند چشم‌اندازهای جدیدی را برای ثبت‌جهانی این معادن در یونسکو، توسعه گردشگری فرهنگی در منطقه و پژوهش‌های علمی در مورد فناوری‌های ساخت در دوران هخامنشی فراهم آورد.»

حدود یک‌دهه پیش نیز باستان‌شناسان ایرانی معادنی را از دوره هخامنشی در دشت پاسارگاد و نواحی هم‌جوار آن کشف کرده بودند. پژوهش‌های باستان‌شناسان آن زمان، درباره سیستم برداشت سنگ از معادن هخامنشی‌ها در پاسارگاد نشان می‌داد که «پس از انتخاب محل بُرش و براساس ابعاد بلوک مورد نیاز، حجاران اقدام به جداسازی بلوک‌ها با انواع تیشه و قلم می‌کردند و در مرحله بعد بلوک‌ها را که به‌صورت قلمه‌ستون‌های نیمه‌تراش و مکعبی‌شکل دو تا ۵۰ تُن بودند از صخره‌ها جدا می‌کردند و در دره‌های ریگزار مانند معدن به دامنه کوه انتقال می‌دادند. در مرحله بعدی بلوک‌ها را سوار بر ارابه‌های بزرگ می‌کردند و با چهارپایانی مانند گاو، پس از گذار از تنگه‌های بلاغی و سعادت‌شهر، به پاسارگاد انتقال می‌دادند و کار می‌گذاشتند. سپس بلوک‌ها یا قلمه‌ستون‌ها را با انواع تیشه‌ها (از زبره‌تراش تا بسیار ظریف) صاف می‌کردند و در پایان به‌وسیله لیف درخت خرما یا پوست کوسه صیقل می‌دادند.» حالا کشف جدید باستان‌شناسان در کبیرکوه قرار است نقطه دیگری از تاریخ از این دوره را در میان صفحات تاریخ روشن کند.