در چنین شرایطی، یکی از موضوعاتی که موردتوجه کارشناسان حوزه روابط بین‌الملل شهری و مدیریت میراث قرار گرفته، کارکرد واقعی شبکه‌های دیپلماسی شهری از جمله پیمان‌های خواهرخواندگی، عضویت شهرها در شبکه‌های جهانی و ارتباطات میان مدیریت‌های شهری است. پرسش اصلی این است که آیا این روابط در زمان بحران نیز می‌توانند نقشی فراتر از تعاملات نمادین ایفا کنند و به ابزار مؤثری برای جلب‌توجه جامعه جهانی نسبت به تهدیدهای متوجه میراث تاریخی تبدیل شوند یا خیر.

اصفهان طی دهه‌های گذشته با مجموعه‌ای از شهرهای جهان پیمان خواهرخواندگی امضا کرده و در شبکه‌هایی مانند «اتحادیه شهرهای تاریخی جهان» و «شبکه شهرهای خلاق یونسکو» حضور دارد. در گفت‌وگوی پیش رو، خبرنگار «پیام ما» با «سیدعلی معرک‌نژاد»، مدیرکل ارتباطات و امور بین‌الملل شهرداری اصفهان درباره نحوه استفاده از این ظرفیت‌ها در جریان حملات اخیر، واکنش شهرهای خواهرخوانده و سازمان‌های بین‌المللی، چالش‌های ساختاری دیپلماسی شهری در ایران و همچنین فرصت‌های مغفول در حفاظت بین‌المللی از میراث تاریخی اصفهان گفت‌وگو کرده است.

در ادبیات روابط بین‌الملل شهری، دیپلماسی شهرها به‌عنوان یکی از ابزارهای مکمل سیاست خارجی شناخته می‌شود. بااین‌حال هنوز برای بسیاری از مخاطبان این پرسش وجود دارد که شهرداری‌ها در این ساختار دقیقاً چه نقشی دارند. جایگاه شهرداری اصفهان در این منظومه و به‌ویژه در حوزه روابط خواهرخواندگی چگونه تعریف می‌شود؟

در جهان امروز، مفهوم دیپلماسی از چارچوب کلاسیک دولت‌ها فراتر رفته و به حوزه‌هایی مانند دیپلماسی شهری، دیپلماسی فرهنگی و دیپلماسی عمومی نیز تسری پیدا کرده است. شهرها به دلیل تمرکز جمعیت، فعالیت‌های اقتصادی، فرهنگی و علمی، به بازیگران مهمی در شبکه جهانی تعاملات تبدیل شده‌اند و بسیاری از ارتباطات بین‌المللی امروز از مسیر شهرها شکل می‌گیرد.

در این میان پیمان‌های خواهرخواندگی یکی از ابزارهای شناخته‌شده دیپلماسی شهری است. این روابط معمولاً با هدف توسعه همکاری‌های فرهنگی، اقتصادی، گردشگری، علمی و مدیریتی میان شهرها شکل می‌گیرد. شهر اصفهان نیز به دلیل جایگاه تاریخی و فرهنگی خود در طول سال‌های گذشته توانسته شبکه‌ای از این روابط را ایجاد کند.
در حال حاضر ۱۵ شهر در جهان خواهرخوانده اصفهان هستند که در میان آن‌ها شهرهایی از آسیا، اروپا و سایر مناطق جهان حضور دارند. آخرین شهری که به این مجموعه اضافه شد، شهر «کازان» در روسیه بود. هر یک از این روابط می‌تواند در حوزه‌های مختلفی از جمله گردشگری، تبادل تجربیات مدیریتی شهری، همکاری‌های دانشگاهی و فرهنگی و حتی تعاملات اقتصادی مورداستفاده قرار گیرد.

حمله به یک شهر تاریخی مانند اصفهان صرفاً یک مسئله شهری نیست و می‌تواند ابعاد بین‌المللی در حوزه میراث‌فرهنگی پیدا کند. در جریان جنگ اخیر و آسیب‌ها و تخریب‌هایی که به بناهای تاریخی ثبت ملی و جهانی شهر وارد شد، شهرداری اصفهان چه رویکردی برای استفاده از شبکه روابط بین‌المللی خود اتخاذ کرد؟

اصفهان شهری است که بخش مهمی از هویت آن در بافت تاریخی و میراث معماری آن شکل گرفته است. مجموعه‌هایی مانند «میدان نقش‌جهان»، «کاخ چهلستون»، محور تاریخی «چهارباغ» و ده‌ها بنای دیگر بخشی از میراث تمدنی ایران و جهان محسوب می‌شوند.
به همین دلیل وقتی در جریان جنگ رمضان حملاتی به شهر صورت گرفت و برخی از فضاهای شهری و تاریخی دچار آسیب شدند، طبیعی بود که این موضوع را صرفاً یک مسئله داخلی تلقی نکنیم. نخستین اقدام ما این بود که از شبکه‌های بین‌المللی که اصفهان در آن‌ها عضو است برای اطلاع‌رسانی و جلب‌توجه نهادهای تخصصی استفاده کنیم.

اصفهان عضو اتحادیه شهرهای تاریخی جهان است و قرار است در سال ۲۰۲۷ نیز میزبان اجلاس این اتحادیه باشد. در مکاتباتی که انجام شد، به این نکته تأکید کردیم که آسیب به بناهای تاریخی یک شهر تاریخی صرفاً یک خسارت محلی نیست، بلکه تهدیدی برای میراث مشترک بشریت به شمار می‌رود.

اصفهان در حوزه صنایع‌دستی عضو شبکه شهرهای خلاق یونسکو نیز هست. آیا در این بستر هم واکنشی نسبت به اتفاقات اخیر صورت گرفت؟

بله. یکی از اقداماتی که انجام شد، ارسال نامه رسمی از سوی شهردار اصفهان به دبیرکل یونسکو بود. در این نامه ضمن تشریح شرایط ایجاد شده، به اهمیت تاریخی اصفهان و جایگاه آن در شبکه شهرهای خلاق اشاره شد و نسبت به پیامدهای حمله به فضاهای تاریخی شهر هشدار داده شد.
پس از این مکاتبه، دفتر یونسکو در تهران پاسخی ارسال کرد که در آن نگرانی نسبت به این حملات ابراز شده و این اقدام مورد محکومیت قرار گرفته بود. چنین واکنش‌هایی اگرچه ممکن است در نگاه اول محدود به بیانیه یا مکاتبه باشد، اما در عرصه بین‌المللی اهمیت دارد؛ زیرا باعث می‌شود موضوع در اسناد رسمی نهادهای جهانی ثبت شود و به بخشی از حافظه نهادی این سازمان‌ها تبدیل شود.

در تعامل با شهرهای خواهرخوانده چه روندی طی شد؟ آیا پاسخ یا واکنش مشخصی از سوی آن‌ها دریافت کردید؟

برای هر یک از ۱۵ شهر خواهرخوانده اصفهان نامه‌ای ارسال شد که در آن شرایط پیش‌آمده، نوع حملات و پیامدهای آن برای شهر و شهروندان تشریح شده بود. در این نامه‌ها به‌ویژه بر ابعاد میراثی و تاریخی موضوع تأکید کردیم؛ زیرا بسیاری از این شهرها خود دارای بافت‌های تاریخی ارزشمند هستند و نسبت به چنین موضوعاتی حساسیت دارند.
از برخی شهرها پاسخ‌هایی دریافت کردیم. برای نمونه شهردار کازان در نامه‌ای حمایت و همدردی خود را با مردم اصفهان اعلام کرد. همچنین از سوی برخی دیگر از مقامات شهری پیام‌هایی در ابراز نگرانی نسبت به این رخدادها دریافت شد.
هدف از این مکاتبات صرفاً دریافت پیام همدردی نبود؛ بلکه مهم‌تر از آن ثبت این رویداد در حافظه ارتباطی شبکه شهرهای جهان و انتقال روایت شهر اصفهان به افکار عمومی و نخبگان شهری سایر کشورها بود.

با وجود این اقدامات، برخی کارشناسان معتقدند دیپلماسی شهری در ایران هنوز با محدودیت‌های ساختاری روبه‌رو است و بسیاری از ظرفیت‌ها بالفعل نشده‌اند. شما این مسئله را چگونه ارزیابی می‌کنید؟

این نقد تا حد زیادی درست است. شهرداری‌ها به‌عنوان نهادهای عمومی می‌توانند در حوزه دیپلماسی عمومی نقش‌آفرینی کنند، اما این فعالیت‌ها باید در چارچوب سیاست خارجی کشور و با هماهنگی نهادهای مسئول مانند وزارت امور خارجه انجام شود.
در واقع دیپلماسی شهری یک کار شبکه‌ای است و اگر میان نهادهای مختلف هماهنگی کافی وجود نداشته باشد، ظرفیت‌های آن به طور کامل فعال نمی‌شود. برای مثال دفاتر نمایندگی وزارت امور خارجه در استان‌ها می‌توانند نقش مهمی در هماهنگ‌سازی ارتباطات بین‌المللی شهری داشته باشند.
اگر این هماهنگی به شکل مؤثرتری انجام شود، بسیاری از مکاتبات و ارتباطات شهری می‌تواند به سطح بالاتری از تأثیرگذاری برسد؛ زیرا در آن صورت سفارتخانه‌ها، کنسولگری‌ها و سایر نهادهای دیپلماتیک نیز در انتقال پیام شهرها نقش فعال‌تری ایفا خواهند کرد.

در بسیاری از تجربه‌های جهانی، دانشگاه‌ها و نخبگان علمی یکی از موتورهای محرک دیپلماسی شهری محسوب می‌شوند. در ارتباطات بین‌المللی اصفهان این ظرفیت تا چه اندازه فعال شده است؟

در بسیاری از تفاهم‌نامه‌های بین‌المللی شهرها، بخشی از همکاری‌ها به تعاملات دانشگاهی و علمی اختصاص دارد. در مورد اصفهان نیز با برخی شهرها، از جمله شهرهایی در اروپا مانند «فرایبورگ» آلمان، زمینه‌هایی برای تعاملات دانشگاهی و فرصت‌های مطالعاتی ایجاد شده است.
بااین‌حال باید پذیرفت که این ظرفیت هنوز می‌تواند فعال‌تر از وضعیت فعلی باشد. وقتی استادان دانشگاه، پژوهشگران یا دانشجویان در قالب این همکاری‌ها با شهرهای دیگر ارتباط برقرار می‌کنند، در واقع شبکه‌ای از روابط علمی و فرهنگی شکل می‌گیرد که در شرایط بحران نیز می‌تواند نقش مهمی در انتقال پیام شهر ایفا کند.

یکی از انتقاداتی که گاه مطرح می‌شود این است که پیمان‌های خواهرخواندگی بیشتر جنبه نمادین دارند و اثر ملموسی در زندگی شهروندان ایجاد نمی‌کنند. شما این نگاه را چگونه ارزیابی می‌کنید؟

اگر روابط خواهرخواندگی به چند دیدار رسمی و امضای یک تفاهم‌نامه محدود شود، طبیعی است که چنین برداشتی شکل بگیرد. اما در تجربه بسیاری از شهرهای جهان، این روابط به بستر همکاری‌های واقعی اقتصادی، فرهنگی و علمی تبدیل شده است.
در واقع زمانی که منافع مشترک میان شهرها شکل بگیرد، این روابط معنا و کارکرد واقعی پیدا می‌کند. برای مثال اگر شرکت‌های اقتصادی، دانشگاه‌ها، مراکز فرهنگی یا فعالان گردشگری دو شهر با یکدیگر همکاری داشته باشند، شبکه‌ای از ارتباطات ایجاد می‌شود که در شرایط مختلف از جمله بحران‌ها نیز می‌تواند تأثیرگذار باشد.

باتوجه‌به آسیب‌هایی که در جریان حملات اخیر به برخی فضاهای شهری وارد شد، به نظر شما شبکه شهرهای تاریخی جهان یا سایر سازمان‌های بین‌المللی چه نقشی می‌توانند در حفاظت از میراث اصفهان ایفا کنند؟

در سطح جهانی سازمان‌ها و شبکه‌های متعددی وجود دارند که در حوزه حفاظت از میراث‌فرهنگی و تاریخی فعالیت می‌کنند؛ از جمله یونسکو، «ایکوموس» و شبکه‌های تخصصی شهرهای تاریخی.
عضویت در این شبکه‌ها این امکان را فراهم می‌کند که در صورت بروز آسیب به بناهای تاریخی، شهرها بتوانند از حمایت‌های علمی، تخصصی و حتی مالی بهره‌مند شوند. برای مثال در برخی موارد این سازمان‌ها پروژه‌های پژوهشی، اعزام متخصصان یا برنامه‌های مرمتی را حمایت می‌کنند.
اصفهان نیز به دلیل جایگاه تاریخی خود ظرفیت بالایی برای استفاده از این همکاری‌ها دارد؛ به‌ویژه باتوجه‌به اینکه قرار است میزبان اجلاس اتحادیه شهرهای تاریخی جهان در سال ۲۰۲۷ باشد.

اگر بخواهیم به طور راهبردی نگاه کنیم، دیپلماسی شهری چه نقشی در کاهش تهدیدها علیه میراث تاریخی شهرها دارد؟

دیپلماسی شهری می‌تواند به شکل غیرمستقیم به افزایش حساسیت جهانی نسبت به میراث تاریخی شهرها کمک کند. هرچه ارتباطات بین‌المللی یک شهر گسترده‌تر باشد، شبکه‌ای از ذی‌نفعان فرهنگی، علمی و حتی اقتصادی در سطح جهانی شکل می‌گیرد که نسبت به سرنوشت آن شهر حساس‌تر خواهند بود.
در چنین شرایطی، اگر تهدیدی متوجه میراث‌فرهنگی یک شهر شود، واکنش‌ها نیز می‌تواند گسترده‌تر باشد. به همین دلیل توسعه ارتباطات بین‌المللی شهری در واقع نوعی سرمایه‌گذاری بلندمدت برای حفاظت از هویت تاریخی شهرها محسوب می‌شود.

باتوجه‌به تجربه‌ای که در جریان این بحران به دست آمد، مهم‌ترین اولویت‌های آینده دیپلماسی شهری اصفهان را در چه حوزه‌هایی می‌بینید؟

به نظر من مهم‌ترین مسئله این است که دیپلماسی شهری از سطح تعاملات نمادین به سطح همکاری‌های واقعی و چندلایه ارتقا پیدا کند. این همکاری‌ها باید هم حوزه فرهنگی و میراثی را در بر بگیرد و هم حوزه‌های علمی، اقتصادی و اجتماعی را.
اگر چنین شبکه‌ای شکل بگیرد، شهر اصفهان می‌تواند نه‌تنها از ظرفیت شهرهای خواهرخوانده برای توسعه شهری استفاده کند، بلکه در شرایط خاص نیز از پشتوانه‌ای گسترده در عرصه بین‌المللی برای دفاع از میراث تاریخی و هویت فرهنگی خود برخوردار باشد.