تعدادی از کارشناسان، تشکل‌های محیط‌زیستی و دغدغه‌مندان محیط‌زیست و فضای سبز شهر تهران، در راستای مسئولیت شهروندی در نامه‌ای به معاون رئیس‌جمهور و رئیس سازمان حفاظت محیط‌زیست خواستار توقف قطع درختان در خیابان ولیعصر شدند.

در این نامه آمده است: «پس از اطلاع از شروع قطع درختان کهنسال چنار خیابان ولیعصر در حد فاصل پل پارک‌وی و میدان تجریش در طرح شهرداری موسوم به جایگزینی درختان خشک و آفت‌زده ولیعصر با درختان بن‌بالا، به بازدید میدانی از اقدامات صورت‌گرفته توسط شهرداری و شرایط زیستی این ذخایر ارزشمند محیط‌زیستی پرداختند. متأسفانه نگرانی‌ها پس از بررسی‌های صورت‌گرفته، تشدید شد و از نمایندگان آن سازمان محترم برای بررسی موضوع دعوت به‌عمل آمد. طی بازدید صورت‌گرفته مورخ ۱۷ اسفند ۱۴۰۳ با حضور دکتر سیدحسن ملکشی، عضو هیئت‌علمی مؤسسه تحقیقات گیاهپزشکی کشور، خانم «ظهرابی»، معاون حقوقی، و «روح‌الله عبادی»، رئیس اداره آموزش و مشارکت‌های مردمی اداره‌کل حفاظت محیط‌زیست استان تهران و تعدادی از اعضای تشکل‌ها، بخشی از مشکلات بررسی و مقرر به‌منظور پیگیری موضوع، مسائل و مشکلات موجود و اقدامات و مطالبات به سازمان محیط‌زیست منعکس شود.»

نگارندگان در این نامه‌ اقدام‌های ضروری را در سه دسته فوریت‌دار، کوتاه‌مدت و میان‌مدت آورده‌اند. در بخش اقدامات فوریت‌دار آمده است:

الف: لزوم توقف سریع قطع، کنده‌کنی و جایگزینی درختان چنار محدوده پارک‌وی تا تجریش:

•         شفاف‌سازی و برقراری نظارت قبل از هرگونه اجرا: در بازدید از محدوده پارک‌وی تا تجریش، تعدادی درخت چنار خشک و قابل قطع مشاهده شد، ولی متأسفانه قطع و جایگزینی درختان چنار، قبل از پایش اصولی و در فرایندی شتابزده، غیرشفاف و غیرقابل نظارت در حال اجرا است که بسیار آسیب‌زا بوده. لازم است هرگونه دخل و تصرف در درختان چنار تا قبل از پایش و برنامه‌ریزی تأمل‌شده همراه با نظارت عمومی، متوقف شود.
•         آسیب‌زا بودن قطع درختان و پاجوش‌ها:

o       زنده بودن برخی درختان علامت‌‌گذاری‌شده برای قطع: با بررسی میدانی درختانی که برای قطع علامت‌گذاری شده‌اند، مشخص شد برخی از این درختان زنده هستند و لازم است به آنها رسیدگی و فرصت احیا داده شود.

o   حذف پاجوش‌ها در فرایند قطع: حذف پاجوش‌ها در فرایند قطع و کنده‌کنی، فرصت زادآوری طبیعی چنارها را گرفته و درعوض نهال‌هایی با احتمال تاب‌آوری بسیار کمتر جایگزین شده‌اند. پاجوش یا تنه‌‎جوش‌های درختان چنار قدیمی به‌دلیل اتصال به سیستم ریشه‌ای قوی، امکان رشد بسیار بیشتری از نهال‌های بن‌بالا دارند. لذا ضروری است که بخشی از تنه درختانی که پاجوش یا تنه‌جوش دارند، حفظ شود تا بتوانند جایگزین چنار قطع شده شوند.

•         آسیب‌ شدید کنده‌کنی و جایگزینی به ریشه درختان زنده مجاور:

o   براساس مشاهدات میدانی، در اغلب موارد خارج‌کردن تنه و ریشه درختان چنار قطع شده (کنده‌کنی)، به ریشه‌های چنارهای مجاور آسیب جدی وارد کرده است که منجر به خشک‌شدن این درختان خواهد شد. درختان چنار در فاصله پارک‌وی و تجریش، در بسیاری موارد، بسیار متراکم هستند و درآوردن ریشه جز با آسیب جدی به ریشه درخت مجاور امکانپذیر نیست. لازم است فرایند کنده‌کنی سریعاً و تا زمان برقراری نظارت متوقف شود.

ب: توقف ساخت‌وسازهای پرآسیب درحال اجرا و اطمینان از عدم آسیب‌رسانی به چنارها: در چند محدوده، ساخت‌وسازهای جدیدی در حال اجرا است که به شیوه‌هایی از جمله سربرکردن، قطع آب جوی و قنات‌ها، نصب کابین کارگران در بالای پیاده‌رو، گودبرداری نزدیک ریشه‌ها و … به چنارها آسیب رسانده‌اند. لازم است این ساخت‌وسازها متوقف شود و نظارت دقیق برای جلوگیری از آسیب بیشتر صورت گیرد. جریمه‌های سنگین برای هرگونه آسیب اخذ شود. با متخلفین قبلی نیز با جدیت برخورد شود.

اقدامات کوتاه‌مدت (در یک ماه آینده) بخش دیگری از محتوای این نامه است که درباره آن آمده است:

۱) آبیاری منظم و مناسب، حذف آبیاری قطره‌ای: در برخی بخش‌ها، جریان آب جوی به‌دلیل ساخت‌وساز و دلایل دیگر، قطع شده است. همچنین، در برخی ‌بخشها با طرح‌های غیرکارشناسی، آب جوی با آبیاری قطره‌ای جایگزین شده که برای آبیاری این درختان کهنسال کافی نیست و با این شیوه آبیاری، سازگار نیستند. ضروری است آب مورد نیاز جوی برای این درختان که با این شیوه سازگار شده‌اند، به‌صورت منظم برقرار شود و احیای قنات‌های باقیمانده مورد توجه جدی قرار گیرد.

۲) نگهداری و تغذیه مناسب: در دهه‌های اخیر به‌ندرت کوددهی و زیرورو کردن و هوادهی خاک در مورد این درختان صورت گرفته است. توصیه می‌شود سنگفرش و سیمان جوی آب برداشته شود، خاک داخل جوی با مراقبت کامل از ریشه‌ها، زیرورو شود. خاک زراعی و کود حیوانی با روش‌های مناسب به بستر درختان چنار ریخته شود. همچنین، در مسیر جریان بندهایی به‌منظور جلوگیری از شستشوی خاک ایجاد شود.

۳) حذف کفپوش‌ها و نفوذپذیرکردن و اصلاح جوی‌ها: جوی‌های خیابان ولیعصر در چندسال گذشته بارها به شیوه‌های غیراصولی و نفوذناپذیر کف‌پوش شده‌اند به‌صورتی‌که درختان را از آب، هوا و مواد مغذی محروم کرده است. نیاز است در حال حاضر که عمده مسیر بستر جوی‌ها دست خورده و به‌هم ریخته است، کفپوش‌ها حذف شوند تا امکان تغذیه و آبرسانی به درختان فراهم شود.

۴) کنترل شایعات و اظهارات غیرعلمی (از جمله ابتلای درختان چنار به سرطان رنگی) که برای توجیه قطع و جایگزینی صورت می‌گیرد: متأسفانه برخی از مسئولین شهری در چندسال اخیر در اظهاراتی کاملاً غیرعلمی و بی‌‌اساس، چنارها را مبتلا به سرطان رنگی دانسته و راهکار آن را قطع و جایگزینی درختان دانسته‌اند. این درحالی‌است که کارشناسان این امر اظهار می‌دارند چنین بیماری‌ای وجود ندارد. ضروری است با تمامی اظهارات غیرمستند و غیرعلمی که برای توجیه قطع درختان صورت می‌گیرد، به‌صورت جدی برخورد شود.

۵) پلاک‌گذاری تمامی درختان چنار و سایر درختان کهنسال تهران به‌منظور برقراری شفافیت و نظارت عمومی و کارشناسی: با وجود ثبت ملی خیابان ولیعصر و مصوبات متعدد شوراهای شهر تهران مبنی‌بر ثبت و انتشار عمومی اطلاعات درختان، حفظ و ثبت درختان خیابان ولیعصر و سایر مصوبات مهم در این زمینه، اغلب این مصوبات مسکوت مانده و اجرایی نشده‌اند و راهی برای نظارت کارشناسان و عموم مردم بر این درختان و نحوه مدیریت آنها وجود ندارد. لازم است در راستای اجرای سیاست‌های شفاف‌سازی دولت، تمامی درختان چنار ولیعصر و دیگر درختان کهنسال تهران، پلاک‌گذاری و شناسنامه‌دار شوند و هرگونه دخل و تصرف در درختان تا برقراری نظارت عمومی متوقف شود. شناسنامه‌دار کردن درختان تاکنون تنها به‌صورت موردی و غیرشفاف صورت گرفته است.

۶) الزامی شدن اجرای مصوبات شورای اسلامی شهر تهران و وزارت گردشگری، میراث‌فرهنگی و صنایع‌دستی در مورد ثبت و انتشار عمومی اطلاعات درختان و حفظ درختان ولیعصر:

•       «الزام شهرداری تهران به ایجاد سامانه هوشمند و انتشار عمومی اطلاعات فضای سبز و درختان شهر تهران»، مصوب ۱۳۹۸/۰۶/۰۹ 
•       «الزام شهرداری تهران به اقدام جهت ثبت و احیای محور تاریخی، فرهنگی و طبیعی خیابان ولیعصر»، مصوب ۱۳۸۸/۰۳/۱۲  
•         «ثبت محور فرهنگی خیابان ولیعصر ۱۲۸۵ هجری قمری، با شماره ثبت ۳۰۶۰۱ در سازمان میراث‌فرهنگی»؛ مصوب ۱۳۹۰/۱۰/۰۸  
•         «طرح حفظ و گسترش درختان خیابان ولیعصر»، مصوب ۱۳۹۵/۱۰/۰۱ 
•         «ثبت درختان ارزشمند به‌عنوان میراث طبیعی شهر تهران»، مصوب ۱۴۰۲/۱۲/۰۲  

۷) شفافیت در طرح‌های مدیریتی درختان: لازم است هرگونه طرح‌ مدیریتی برای درختان چنار یا فضاهای سبز شهر تهران به مشورت عمومی گذاشته شود و تنها بعد از بحث و بررسی‌های مکفی و اقناع کارشناسان و عموم، اجرایی شود. کارشناسان و مردم در تصمیم‌گیری‌های مدیریتی برای چنارها و فضای سبز مشارکت داشته باشند.

۸) شفاف‌سازی علامت‌گذاری و شماره‌گذاری‌ها: دلیل شماره و علامت‌گذاری‌های برخی درختان (با رنگ‌های آبی و قرمز) مشخص شود و چنانچه مرتبط با قطع، توموگرافی (بررسی میزان تراکم چوب به‌وسیله دستگاهی با مکانیزم صوت) یا هرگونه عملیات دیگری است، شفاف‌سازی شود. ضروری است نتایج توموگرافی احتمالی در اختیار عموم و پایشگران محیط‌زیست قرار گیرد و برای هرگونه اقدام بعدی مورد استفاده قرار گیرد.

اقدامات میان‌مدت نیز بخش دیگری از این نامه است،‌ نگارندگان در این بخش آورده‌اند:

۱) کنترل آفت‌ پروانه‌زنبورمانند: به‌دلیل عدم رسیدگی و نگهداری اصولی و درنتیجه تضعیف درختان، آفت چوبخوار به‌نام پروانه زنبورمانند بر روی برخی درختان مشاهده شد. راهکار مقابله با این چوبخوار‌ها، تقویت درختان با آب کافی و مواد غذایی و استفاده از فرمون ها برای جلب این آفات است که لازم است با فوریت صورت گیرد. (مقاله پیوست برای کنترل این آفت‌ها)

۲) تعریض جوی‌ها: طی سال‌های اخیر، عرض جوی‌های خیابان ولیعصر به‌منظور استقرار مبلمان شهری، ایجاد باغچه‌های تزئینی، و سیستم نورپردازی در پای درختان (که مدتهاست حذف شده) تا میزان زیادی کاهش داده شده است. به‌منظور ایجاد شرایط زیستی مناسب برای درختان، عرض جوی‌ها به شرایط اولیه، اقدامی ضروری است.

۳) برقراری ضوابط سختگیرانه ساخت‌وساز در محدوده درختان باقیمانده: لازم است در محدوده درختان باقیمانده ضوابط سختگیرانه‌ای برای ساخت‌وساز در حریم چنارها برقرار شود.

۴) حذف سازه‌های آسیب‌رسان: برخی درختان خصوصاً در مجاورت ایستگاه‌های اتوبوس، پل‌ها یا کوچه‌ها در اثر حلقه‌ها و سایر سازه‌های فلزی و سنگی، آسیب دیده‌اند. این موانع با وارد آمدن فشار به تنه درختان و حتی نفوذ به داخل بافت آنها، به درختان آسیب رسانده‌اند و ضروری است نسبت به اصلاح این موارد اقدام شود.

۵) نصب حفاظ برای درختانی که در ورودی کوچه‌ها قرار دارند: تنه اغلب درختان در محل ورودی کوچه‌ها به‌دلیل عبور وسایل نقلیه سنگین، آسیب جدی دیده‌ است. ضروری است در این محل‌ها تنه درختان با نصب حفاظ حفاظت شود.

۶) ارزش‌گذاری خدمات اکولوژیکی هر اصله چنار با توجه به سن و قطر.