هنر «لاک‌تراشی» سال‌هاست در معرض فراموشی قرار گرفته و پیشکسوتان این هنر شاگردانی ندارند تا فوت‌وفن کار را آموزش بدهند. ظروف چوبی حاصل از هنر لاک‌تراشی بیشتر جنبۀ تزئینی یا سوغاتی به‌خود گرفته و در رقابت با ظروف پلاستیکی، پیرکس و سرامیکی قافیه را باخته است.

  آشنایی مختصر با هنر لاک‌تراشی

هنر لاک‌تراشی، ساخت ظروف و احجام چوبی سنتی با استفاده از چوب‌های جنگلی است که با نقوش اسطوره‌ای و الهام گرفته از طبیعت اطراف به‌دست هنرمندان تزئین می‌شد. استادکاران با استفاده از ریشه و تنۀ درختان جنگلی، بدون بهره‌گیری از ابزار کار مدرن و با ابزاری مانند تیشه و مغار، ظروف چوبی که با نقوش اسطوره‌ای و الهام گرفته از طبیعت اطراف منقوش می‌شد، می‌ساختند. وجه تسمیۀ این هنر هم این است که لاک، ظرفی بزرگ شبیه به تشت بوده و معمولاً از آن برای سابیدن کشک و یا خمیر کردن نان استفاده می‌کردند. به  لاک‌تراشی، «چوتاشی» یا «کچه‌تاشی» هم می‌گویند. «چو» در زبان محلی مازندران به‌معنی چوب و تراش به‌معنی تراشیدن است. 

قدمت هنر لاک‌تراشی

نگاهی به اسناد نشان می‌دهد این هنر ۷ هزار ساله است و برخی می‌گویند عمرش به ۱۱ هزار سال می‌رسد. وسایل و لوازمی که با هنر لاک‌تراشی راهی بازار می‌شوند، مزایایی هم همراه دارند؛ از جمله اینکه در برابر گرما و سرما مقاومند و ترک برنمی‌دارند، به‌سادگی نمی‌شکند و عمر مفید آن گاهی به بیش از صد سال می‌رسد که صد البته به نوع چوب بستگی دارد. برای برخی لوازم ضروری منزل، از ریشۀ متصل به ساقه که با شیب ملایمی در خاک نفوذ کرده است استفاده می‌شود؛ زیرا این نوع ریشه‌ها کمتر در معرض برف و باران قرار دارند. چوب تنۀ درختان هم نباید تر باشد و لازم است به اصطلاح شیرۀ چوب از دست رفته و تقریبا خشک شده‌ باشد.

خاستگاه لاک‌تراشی

آنچه مسلم است، آغاز و رواج هنر لاک‌تراشی از خطۀ مازندران بوده و کمابیش به گیلان و گلستان هم به‌دلیل هم‌زیستی با چوب و جنگل سرایت کرده‌ است. هنر لاک‌تراشی در استان مازندران در شهرهای نور، چمستان، آمل، بابل، سوادکوه، ساری و در استان گیلان در تالش، رضوان‌شهر و آستانۀ‌اشرفیه رواج بیشتری دارد. در مناطق جنگلی کشور به‌ویژه مناطق شمال، هر کجا که دسترسی به درختان جنگلی چون نمدار و شمشاد و… امکان‌پذیر باشد، می‌توان نشانه‌هایی از تراشیدن ظروف چوبی، لاک و جوله را پیدا کرد. شیوۀ تولید شاید در همۀ نقاط تاحدی یکسان باشد؛ اما آنچه که آنها را از هم متمایز می‌کند، بهره‌گرفتن از مواد اولیه یا نقوش یا تکنیک‌های حفاظتی موجود در هر منطقه است. 

در مازندران برای تغییر رنگ در مرحله پرداخت، ابتدا ظرف را بر روی آتش گرم می‌کنند سپس مخلوطی از خاک زغال و ماست را بر روی بدنۀ ظرف مالیده و دوباره بر روی حرارت می‌گردانند. در این روش پس از اتمام کار، ظرف به رنگ قرمز مایل به سیاه بسیار خوش‌رنگی در می‌آید. اما در منطقۀ کتول استان گلستان، برای تغییر رنگ و بالا بردن مقاومت آن، ظرف را در دیگ شیر می‌جوشانند.

هنری که با زندگی پیوند داشت

لاک، جوله، کلز، لاک دانه‌پاش، قندچوله، تنباکوچوله، قاشق، ملاقه و کترا از جمله لوازم و وسایل قدیمی است که با هنر لاک‌تراشی درست می‌شد و هنوز هم گه‌گاه در مازندران دیده می‌شود و به‌ همین اسم محلی خود شناخته می‌شود. لاک، ظرف بزرگی برای غذا خوردن است. جوله، شبیه پارچ آب است که مواد لبنی در آن نگهداری می‌شود. دانه‌پاش، شبیه سینی و برای پاک کردن برنج و حبوبات است. کلز، شبیه ملاقه برای هم‌زدن شیر است. کچه یا کترا، همان قاشق است و از ساقه یا شاخۀ شمشاد ساخته می‌شود که در کنار وسایل امروزی همچنان کاربرد دارد. گیله‌لاک هم به‌عنوان پیمانه استفاده می‌شود و حدود 6 کیلوگرم شالی یا جو ظرفیت دارد. قند‌چوله، برای خرد کردن قند به‌ کار می‌رود و تنباکوچوله، وسیله‌ای برای نگهداری تنباکوست.

 فوت‌وفن لاک‌تراشی

برای اجرای هنر لاک‌تراشی، چوب درختان آزاد، شمشاد، نمدار، توسکا و ممرز رایج است. لاک‌تراش باتوجه‌به کاربرد محصولی که می‌خواهد تولید کند، تصمیم می‌گیرد که از چوب چه درختی بهره گیرد. جالب اینجاست که از ریشه‌ درختان نیز استفاده می‌شود. در بین درختان پهن برگ، تراش و فرم‌دهی به چوب درختان ون و آزاد به‌دلیل سختی آوندهای آنان بسیار مشکل است؛ اما ظروف ساخته شده از آنها بسیار مقاوم بوده و از کیفیت بهتری برخوردار است. هنرمند، پس از برش چوب، متناسب با ابعاد ظرف و به کمک تبر، فرم اولیۀ محصول را کاملاً ذهنی و براساس تجربه شکل داده، آنگاه از ابزارهایی چون تیشه، اسکنه، ماتِکِل (ابزاری است شبیه به تیشه با تیغه بلندتر و لبه‌ای جمع شده که به‌منظور تراش داخل ظروف استفاده می‌شود)، موش‌رنده (رندۀ دستی)، کِتِنا (ابزاری چوبی شبیه به چکش) و… به خالی کردن داخل ظرف و فرم‌دهی آن اقدام می‌کند. هنگامی که ظرف به شکل دلخواه درآمد، مراحل تکمیلی کار انجام خواهد شد. بدین ترتیب که با رندۀ دستی، اضافات بخش‌هایی چون دستۀ قاشق یا میلۀ عصا را برداشته و با سوهان چوب‌ساب سطح محصول را صاف می‌کنند.

پرداخت نهایی نیز با تیغۀ تبر که نقش لیسه را ایفاء می‌کند اتفاق می‌افتد. برای نقش‌اندازی بر روی چوب‌ نیز از همان ابزار ابتدایی و ساده همچون متۀ دستی یا ابزارهای نوک‌تیز برای خراشاندن و ایجاد نقش استفاده می‌کنند. مرحلۀ پایانی لاک‌تراشی را می‌توان مرحله جوشاندن محصول در ظرف شیر عنوان کرد. ظروف چوبی مانند جوله و قاشق، لاک و … را برای زیباتر شدن و برای بالابردن مقاومت چوب در برابر آفت‌ها، در دیگی پر از شیر بر روی اجاق هیزمی قرار می‌دهند و به‌مدت کوتاه می‌جوشانند. در طی این مرحله، رنگ چوب نیز به قرمزی متمایل می‌شود که موجب خوش‌رنگ‌شدن ظرف می‌گردد. ابزارهای لاک‌تراشی براساس کاربرد به ابزارهایی برای تراشیدن، سوراخ کردن و طراحی دسته‌بندی می‌شوند. یکی از شیوه‌های مقاوم‌سازی محصول لاک‌تراشی، آغشته‌کردن آن به بعضی روغن‌های حیوانی مخصوص است که علاوه‌بر مقاوم‌سازی و نرم‌کردن محصول، رنگی تیره و چشم‌نواز به این محصول می‌افزاید. یکی دیگر از روش‌های مقاوم‌سازی، استفاده از خاکستر و خاک است. بدین‌صورت که محصول نهایی لاک‌تراشی را درون محلولی از خاکستر و خاک و یکسری مواد دیگر می‌غلتانند تا تمامی درزها و خوردگی‌های احتمالی گرفته شود. این شیوه رگه‌هایی قرمز‌رنگ به محصول لاک‌تراشی اضافه می‌کند که به‌نوبه‌خود زیبایی آن را دوچندان می‌کند.