خلیج‌فارس که از جنوب‌غربی ایران شروع می‌شود و خوزستان، هرمزگان و بوشهر همسایه‌های شمالی آن هستند، از نظر تاریخی اهمیت بسیاری دارد. این آبراهه، دریایی نیمه‌بسته در میان ایران و شبه‌جزیرهٔ عربستان است که از طریق تنگهٔ هرمز به دریای عمان و از آنجا به اقیانوس هند راه می‌یابد و با هفت کشور امارات متحده‌ٔ عربی، بحرین، عراق، عربستان‌سعودی، عمان، قطر و کویت با طول ساحل‌های متفاوت، همسایه است. کشفیات باستان‌شناسی سال‌های اخیر در سواحل شمالی و جنوبی خلیج‌فارس ثابت می‌کند که این پهنهٔ آبی، یکی از مهمترین و شاید نخستین مراکز سکونت انسان‌هاست و گهواره و مرکز تبادل تمدن‌های زیادی مانند عیلامی، سومری، آکدی، آشوری، بابلی، مادی، پارسی، یونانی، اسلامی و… بوده است. این آبراهه در دوره‌های تاریخی مختلف دارای اهمیت فراوانی بوده، اما مهمترین مقطع رونق و شکوفایی اقتصاد و تجارت خلیج‌فارس دوران هخامنشیان در دوران سلطنت داریوش کبیر و پس از آن عصر ساسانیان است. 

 یافته‌های باستانی‌ در خلیج‌فارس

معاون میراث‌فرهنگی اداره‌کل میراث‌‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی بوشهر که خود باستان‌شناس هم هست در این باره به «پیام ما» می‌گوید: «خلیج‌فارس از نظر تاریخی، فرهنگی، استراتژیک، اجتماعی و سیاسی ارزشمند است، اما به‌صورت ویژه از نظر تاریخی با توجه به آثار و یافته‌های باستان‌شناسی که در کرانه‌های خلیج‌فارس و پس‌کرانه‌های آن به‌دست‌آمده، می‌توان به آثاری از دوران پارینه‌سنگی با فاصله ۳۰ تا ۴۰ کیلومتری خلیج‌فارس در شهرستان جم استان بوشهر اشاره کرد که نشان‌دهندهٔ اهمیت این آبراههٔ مهم و حیاتی است.»

او با اشاره به «تل پی تل» محوطهٔ باستانی دورهٔ عیلامیان که در ۹ کیلومتری جنوب بوشهر در سبزآباد امروزی می‌افزاید: «این مجموعه متعلق به دورهٔ عیلام باستان شامل دو تپهٔ متوالی است و به همین دلیل در لهجه‌های محلی به تل پی تل معروف است. آجرنوشته‌های به‌دست‌آمده در نزدیکی این تپه‌ها پیشینهٔ زیادی را نشان می‌دهد. اگرچه تاکنون کاوش باستان‌شناسی در این تپه‌ها صورت نگرفته است، اما با توجه به متون حک‌شده بر آجرهای یادشده انتظار وجود بناهای مذهبی و معابد درجه دومی از گونهٔ بناهای مذهبی چغازنبیل دور از دسترس نیست. سال گذشته بررسی‌های اولیه‌ای در این محوطه که در محدودهٔ پایگاه نظامی قرار گرفته است، پس از ۱۰۸ سال انجام شد و قرار است کاوش‌هایی در آن صورت گیرد.»

از قدیم تا جدید

در حاشیهٔ خلیج‌فارس از دورهٔ هخامنشی، اشکانی و ساسانی گرفته تا دوره‌های جدید‌تر آثار بسیار گسترده‌ای در کرانه‌ها و پس‌کرانه‌ها کشف شده است که از جمله آنها می‌توان به آثار دورهٔ هخامنشی در دشت برازجان، آثار دورهٔ اشکانی در جزیرهٔ خارگ و آثار دورهٔ ساسانی در حاشیهٔ خلیج‌فارس اشاره کرد.

 کاوش‌های جدید

بررسی باستان‌شناسی در کرانه‌های خلیج‌فارس امسال هم ادامه پیدا می‌کند و به‌گفتهٔ معاون میراث‌فرهنگی اداره‌کل میراث‌‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی بوشهر، یک ابرپروژه است که از شمالی‌ترین نقطه تا جنوبی‌ترین را در بر خواهد گرفت.

ابراهیمی مرحلهٔ اول پژوهش صورت‌گرفته در قالب این طرح را در قالب کاوش‌های دیلم معرفی می‌کند و می‌افزاید: «بررسی باستان‌شناسی فراگیر کرانه‌‌ها و جزایر خلیج‌فارس و سواحل مکران در شهرستان دیلم به‌عنوان مرحلۀ نخست به مدیریت عباس مقدم، در زمستان ۱۴۰۱ انجام و طی آن، بخشی از شهرستان دیلم به مساحت حدود ۱۱۷ هزار و ۷۸۶ هکتار مورد بررسی قرار گرفت.»

به‌گفتهٔ او، طی بررسی‌های انجام‌شده در این محدودهٔ نزدیک به ۱۷۰ محوطۀ باستانی، از دورهٔ روستانشینی میانه تا جدید، عیلام قدیم تا میانه، هخامنشی، اشکانی، ساسانی و دوران‌های مختلف اسلامی شناسایی شد که وسعت برخی از این زیستگاه‌ها نزدیک به چهار هکتار است.

او تأکید می‌کند: «تا قبل از این بررسی‌ها محوطه‌‌های عیلامی شناسایی‌شده در بوشهر محدود به محوطهٔ تُل پی تُل در بوشهر می‌شد، اما در این برنامه‌‌ها محوطه‌های عیلامی بیشتری در محدودهٔ بررسی شناسایی شد. شناسایی بندرگاه ساسانی-­اسلامی خورسیلی در غرب شهر دیلم و شرق بندر تاریخی مهروبان و یک مجموعهٔ بزرگ شهری در شمال این بندر که با عنوان بارانداز عامری نام گرفت از یافته‌های مهم و با اهمیت متعلق به دورهٔ ساسانی است.»

معاون میراث‌فرهنگی اداره‌کل میراث‌‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی بوشهر حالا خبر می‌دهد که این مطالعات یک قرارداد طولانی‌مدت و ادامه‌دار است و امسال هم ادامه خواهد داشت.

ابراهیمی با بیان اینکه امسال و از همین اردیبهشت‌ماه سه کاوش باستان‌شناسی مهم شامل مطالعات «قلعهٔ ریشهر» در بوشهر، «تل کناری» در منطقهٔ بردخون و سومین فصل کاوش‌های هخامنشی برازجان انجام خواهد شد، ادامه می‌دهد: «در بندر سیراف هم یکسری کارهای باستان‌شناسی و ساماندهی آثار تاریخی در دستورکار است که شامل مطالعات و ساماندهی آثار تاریخی می‌شود.»

سال گذشته و به مناسبت روز ملی خلیج‌فارس بود که روزنامه‌ٔ «ایران» در گزارشی با عنوان «باستان‌شناسی زیر آب برای کاوش رازهای نهفته در خلــیج‌فـارس» نوشت؛ نخستین گروه باستان‌شناسان زیر آب ایرانی، از ۲۵‌سال پیش، کشتی‌های به گل نشسته و خانه‌های ساحلی قدیمی زیرآب‌رفته را کاوش می‌کنند.

از زمانی که ماهیگیران محلی منطقهٔ پارس جنوبی و بندر طاهری بوشهر در تورهای ماهیگیری‌شان قطعات سفال مشاهده کردند، تیم باستان‌شناسی دریایی پژوهشگاه میراث‌فرهنگی که تجاربی دربارهٔ باستان‌شناسی زیر آب در دریای خزر، دریاچهٔ تخت‌سلیمان و بندر میزان شوشتر داشتند، کار کاوش در پنج منطقهٔ خلیج‌فارس را شروع کردند.

«حسین توفیقیان»، عضو هیئت‌علمی پژوهشگاه میراث‌فرهنگی و عضو گروه باستان‌شناسی دریایی دربارهٔ نتایج کاوش‌های باستان‌شناسی زیرآب در خلیج فارس گفته بود که حداقل پنج نقطه از خلیج فارس کاوش شده است که شامل سواحل بندر ریگ، سواحل روبه‌روی شبه‌جزیرهٔ بوشهر (شهر قدیم بوشهر)، سواحل سیراف، سواحل اطراف قلعهٔ پرتغالی‌هاست و طی آن غواص‌ها در عمق ۴۰ تا ۶۰ متری به سفال‌های پراکنده‌ای رسیدند که نشان می‌داد یک کشتی دورهٔ ساسانی و اوایل دورهٔ اسلام در اینجا غرق شده است. او با بیان اینکه در ۲۰۰ سال قبل کشتی‌های زیادی آنجا غرق شدند و در نقشه‌های قدیمی آنجا را به‌عنوان نقطهٔ خطرناک که کشتی‌های زیادی غرق شده‌اند، مشخص کرده‌اند، این نقطه را بهشت باستان‌شناسی زیر آب اعلام کرده بود؛ گفته‌هایی که نشان می‌دهد خلیج‌فارس نه‌تنها در کرانه و پس‌کرانه که در زیر آب هم حرف‌های زیادی از نظر تاریخی و باستان‌شناسی دارد و همچنان باید در این باره کاوش انجام شود.