اگر دو دهه قبل، وجود گازها و ترکیبات آلاینده همانند ترکیبات سرب مهمترین دلیل کاهش کیفیت هوای شهرهای کشور بود، حال بیش از یک دهه است که ذرات معلق ، ناشی از توفان‌های گردوغبار تبدیل به آلاینده اصلی هوای شهرهای کشور شده است. در اوایل دهه ۱۳۹۰، شهر اهواز به دلیل پدیده گردوغبار برای مدتی به عنوان آلوده‌ترین شهر جهان از نظر کیفیت هوا شد. حالا یک مقام وزارت بهداشت می‌گوید که در سال ۱۴۰۱، شهر «زابل» در شمال استان سیستان‌وبلوچستان به عنوان آلوده‌ترین شهر ایران از نظر کیفیت هوا است. یعنی جایی که این روزها به دلیل تامین نشدن حقابه رودخانه هیرمند با مشکل شدید کمبود آب روبروست. از طرفی با وزش بادهای ۱۲۰ روزه نیز، گردوغبار بستر خشک هامون کیفیت هوا را با افت روبرو کرده است. مشکل آلودگی هوا در زابل تنها مربوط به سال گذشته نیست و از دو هفته قبل، توفان‌های گردوغبار ده‌ها نفر را راهی مراکز درمانی کرده‌اند و روز گذشته نیز پروازهای فرودگاه زابل به دلیل این پدیده لغو شد.
روز گذشته «مهدی خسروی بنجار »، مدیرکل فرودگاه‌های سیستان و بلوچستان گفت: صبح روز چهارشنبه به علت شرایط جوی نامناسب، وزش باد شدید، گردوخاک و کاهش دید افقی به شعاع ۵۰۰ متر پرواز تهران – زابل و بالعکس شرکت هواپیمایی ماهان لغو شد. توفان در چند سال اخیر میلیاردها تومان خسارت به سیستم حمل‌ونقل عمومی وارد کرده است.
همچنین بنا بر تصمیم مدیریت بحران استانداری سیستان وبلوچستان با توجه به تداوم توفان گرد و خاک، فعالیت تمامی ادارات و بانک ها در پنج شهرستان منطقه سیستان با ۲ ساعت تأخیر آغاز شد.
حیدری مدیرکل هواشناسی سیستان و بلوچستان نیز گفت: تا اوایل هفته آینده در شمال استان وزش باد شدید تا خیلی شدید، نقاط مستعد توفان گردوخاک سبب کاهش شدید دید خواهد شد. در این مدت در زاهدان و مناطق مرکزی و جنوبی استان افزایش غبار را خواهیم داشت.
اما «عباس شاهسونی» رییس گروه سلامت هوا و تغییراقلیم وزارت بهداشت نیز گفت: طی سال گذشته «زابل» به دنبال بروز توفان‌های گردوغباری، آلوده‌ترین هوا را در میان شهرهای کشور داشته است.
او با بیان اینکه در توفان‌های گردوغبار و آلودگی هوای شهرها نسبت ذرات معلق کمتر از ۲.۵ و ۱۰ میکرون متفاوت است، ‌گفت: عمده ذرات معلق موجود در گرد و غبار را ذرات معلق PM۱۰ تشکیل می‌دهد هرچند که ذرات PM ۲.۵ هم در آنها موجود است؛ به عنوان مثال زمانی که غلظت ذرات PM۱۰ در توفان گردو غباری ۱۰۰۰ میکروگرم بر متر مکعب باشد قاعدتاً بین ۳۰ تا ۴۰ درصد غلظت ذرات PM ۲.۵ بوده است که بسیار بالاتر از استاندارد بوده و برای سلامتی خطرناک است.
رییس گروه سلامت هوا و تغییر اقلیم وزارت بهداشت افزود: در توفان‌های گردوغباری، استان‌های شرقی و جنوب شرقی کشور به‌ویژه سیستان و بلوچستان،‌ خراسان جنوبی و کرمان در معرض خطر هستند. در نیمه غربی و جنوب غربی نیز کرمانشاه، ایلام، خوزستان و بوشهر این مشکل را دارند؛ ولی با تداوم این شرایط، مناطق مرکزی‌تر مانند قم، فارس و اراک هم در معرض خطر قرار می‌گیرند. به طور کلی تقریبا نیمی از جمعیت کشور ما با توفان‌های گرد و غباری مواجه هستند که بر سلامت افراد اثرگذار است.
او گفت: میانگین سالیانه غلظت ذرات معلق PM۲.۵ در شهر زابل در سال ۱۴۰۱ بیش از ۸۰ میکروگرم در متر مکعب و آلوده‌ترین شهر در کشور بوده است. در واقع عدد این غلظت، بیش از ۱۶ برابر رهنمود سازمان جهانی بهداشت و بیش از ۶ برابر استاندارد سالیانه کشور است.
شاهسونی افزود: طی سال ۱۴۰۲ و تاکنون نیز ۸۰ روز غلظت ذرات معلق PM۱۰ در شهر زابل سنجش شده است که ۱۱ روز غلظت این ذرات در محدوده هوای خوب یا پاک، ۲۷ روز در محدوده قابل قبول، ۵ روز در محدوده ناسالم برای گروه‌های حساس، ۵ روز ناسالم برای همه گروه‌ها، دو روز خیلی ناسالم و ۳۰ روز خطرناک بوده است.
او با بیان اینکه در واقع طی ۸۰ روز سنجش ذرات معلق PM۱۰، تعداد ۳۲ روز توفان شدید گرد و غبار در منطقه زابل رخ داده است، تصریح کرد: غلظت حداکثر میانگین روزانه ذرات معلق PM۱۰ به ۵۷۰۰ میکروگرم در متر مکعب رسیده است که نشان دهنده آثار خشکسالی و تغییرات اقلیمی در منطقه است که سبب بروز توفان‌های شدید گرد و غبار و تشدید بادهای شدید ۱۲۰ روزه شده است که بر سلامت مردم منطقه اثرگذار است.
شاهسونی درباره آمار بیمارانی که از ابتدای سال تاکنون به مراکز بهداشتی درمانی این منطقه مراجعه کردند نیز تصریح کرد: در کل ۳۴۶۸ نفر به مراکز درمانی مراجعه کردند که ۱۰۲۴ مورد بیماران قلبی، ۱۷۲۳ مورد بیماران تنفسی، ۴۴۸ مورد به علت مشکلات چشمی و ۲۷۲ مورد نیز به دلیل حوادث ترافیکی به مراکز درمانی مراجعه کردند.
او ادامه داد: مقایسه میانگین غلظت ذرات معلق PM۱۰ در سال ۱۴۰۱ و ۱۴۰۲ در بازه زمانی از ابتدای سال تا ۲۵ تیرماه نشان دهنده این است که میانگین غلظت ذرات معلق PM۱۰ در طی سال جاری بیش از ۳ برابر مدت مشابه در سال قبل شده است. طی سال ۱۴۰۱ در بازه مشابه از اول سال تا تیر ماه، تنها ۹ روز خطرناک داشتیم در صورتی که در سال ۱۴۰۲ تعداد روزهای با هوای خطرناک به بیش از ۳۰ روز رسیده است و این نشان می‌دهد منطقه زابل چقدر تحت تاثیر توفان‌های گردو غباری است و غلظت ذرات معلق افزایش داشته است.