تیمی که به امید یافتن نخستین نشانه‌ها از ویروس عالم‌گیر راهی ووهان شده بودند، با دست پر بازگشته‌اند. گروهی از متخصصان مورد تایید سازمان جهانی بهداشت که در این جست‌وجو با گروهی از دانشمندان چین همراه شده بودند، این بار به نشانه‌هایی در خرگوش‌ها و مینک‌ها (نوعی راسو) برخورده‌اند. راسوها که پیش از این در مزرعه‌های دانمارک به دلیل این ویروس معدوم شده بودند، با کرونا چندان غریبه نیستند اما نام خرگوش‌ها تازه به میان آمده. گروه متخصصی که به ووهان رفته بودند، علاوه بر این‌ها فرضیه خلق ویروس کرونا در آزمایشگاهی در چین را رد کرد و در مصاحبه مطبوعاتی خود آن را شدیدا نامحتمل دانست. پیش از این همه دانشمندان این ادعای طرفداران فرضیه توطئه را چنان بعید دانسته بودند که می‌گفتند حتی ارزش بررسی هم ندارد.متخصصان سازمان جهانی بهداشت قصد داشتند گزارشی مشترک با دانشمندان چینی درباره ریشه‌های احتمالی ویروس تهیه کنند. این دو گروه توافق کردند که بعضی از نظرات دولت چین مانند احتمال انتقال ویروس از مواد غذایی منجمد را بررسی کنند اما در عین حال تیم سازمان جهانی بهداشت، اعلام کرده که به دلیل امتناع چین از تحویل داده‌ها برای تجزیه و تحلیل ناامید شده است. نیویورک تایمز، 26 بهمن خبر داد که تیم سازمان جهانی بهداشت از سفر پرماجرایشان بازگشته‌اند و حرف‌های پیتر دازاک، جانورشناس و متخصص بیماری‌های حیوانات که عضو گروه سازمان جهانی بهداشت است را در گزارش مفصلی منتشر کرد. او گفته بود: «مسیر پیش رو از نظر علمی ساده خواهد بود، اما از نظر سیاسی نه.» اشاره دازاک به این موضوع بود که این ویروس می‌توانست در هر جایی از دنیا پدید آید و نسبت دادن ویروس به چین مردم این کشور را واقعا آزرده‌خاطر کرده است.

در ووهان چه گذشت؟

او تجربه‌اش از بازدید بازار ووهان را به نیویورک‌تایمز این‌طور شرح داده بود: «بازار در 31 دسامبر یا اول ژانویه بسته شد و مرکز C.D.C.چین تیمی از دانشمندان را برای بررسی به این منطقه فرستاد. مطالعه بسیار گسترده‌ای بود. ما می‌دانستیم که 500 نمونه جمع‌آوری شده است، و بسیاری از موارد مثبت هستند. و این میان نمونه‌برداری برخی از لاشه‌های حیوانات یا گوشت نیز انجام شد. با همه این‌ها درباره آزمایشاتی که انجام شده بود، اطلاعات زیادی در دسترس نبود. ما توانستیم همه آن اطلاعات را بدست آوریم.» به گفته او چین در پایان بیش از 900 تست انجام داده‌ است که کار زیادی است؛ از سیستم فاضلاب، خفاش‌ها، حیوانات صید شده در اطراف بازار. «آن‌ها گربه‌های ولگرد و موش‌ها را گرفته بودند. در بازار حتی یک راسو هم بود. آن‌ها از مارها هم نمونه‌برداری کرده بودند. مردم در بازار مار، لاک‌پشت و قورباغه زنده داشتند.» دازاک درباره خرگوش‌ها هم حرف زده بود: «خرگوش‌ها هم در بازار دیده می‌شدند؛، لاشه خرگوش. در مورد گورکن و راسو هم صحبت شد. حیواناتی وارد بازار می‌شدند که می‌توانستند ویروس کرونا را حمل کنند. آن حیوانات می‌توانستند، در جایی دیگر توسط خفاش‌ها در چین آلوده شوند و بعد به بازار راه پیدا کنند. این سرنخ شمار یک ما بود.» او در بخش دیگری از این مصاحبه گفته بود: «ما نمی‌دانیم اوضاع در مزارع تولید راسو در چین یا سایر مزارع خز مانند راکون‌ها چگونه است. این هم باید پیگیری شود.»

راسو و خرگوش‌ها، ناقلان احتمالی

گزارش نهایی تحقیقات تیم سازمان جهانی بهداشت درباره منشا ویروس کرونا، راسوهای سرنواری و خرگوش‌های فروخته شده در بازار چینی گوشت حیوانات را به عنوان ناقل احتمالی این ویروس در انتقال از حیوان به انسان معرفی می‌کند. به نقل از نشریه «وال استریت ژورنال» هر دو حیوان در بازار ووهان فروخته شده‌اند و با اولین موارد گزارش شده از شیوع ویروس کرونا در دسامبر ۲۰۱۹ مرتبط هستند. لاشه منجمد راسوی نواری و خرگوش در این بازار پیدا شده که گرچه پاسخ آزمایش ابتلای خود آن‌ها به ویروس کرونا منفی است اما قادر به انتقال و سرایت این ویروس هستند. به‌رغم این یافته‌ها، تیم محققان سازمان جهانی بهداشت که اخیرا سفری یک ماهه به چین داشته است، گفت به تحقیقات بیشتری نیاز است تا فهرست کاملی از تمام حیواناتی که در این بازار فروخته می‌شوند، ارزیابی شود. زنجیره عرضه فروشندگان این بازار نیز که گوشت حیوانات را زنده و مرده، قانونی و غیرقانونی خرید و فروش می‌کنند باید بررسی شود. این تیم همچنین از چین خواسته است که مراکز نگهداری راسو در کشور را بررسی کند، چرا که چند مورد از شیوع این ویروس در مزارع راسوها در اروپا گزارش شده است. دانشمندان در این مورد که این ویروس در آن بازار از حیوانات به انسان سرایت کرده یا پیش از آن در همه جا شیوع یافته هنوز مطمئن نیستند. آنان معتقدند که این ویروس در اصل در خفاش‌ها ایجاد شده و از طریق گونه‌های جانوری دیگر به انسان‌ها منتقل شده است. بعضی از کارشناسان، تجارت غیرقانونی حیات وحش در چین را نیز در این باره مقصر می‌دانند. از سوی دیگر پکن همواره تاکید کرده است که این ویروس ابتدا در خارج از چین بوده و سپس از طریق مواد غذایی منجمد به کشور وارد شده است. تیم سازمان جهانی بهداشت می‌گوید سایر کشورهای منطقه نیز باید مورد تحقیق قرار گیرند چرا که تایلند و کامبوج هم اخیرا ویروس‌های کرونای مشابهی را شناسایی کرده‌اند.

دانشمندان: البته مطمئن نیستیم

دازاک، جانورشناس عضو تیم سازمان جهانی بهداشت به وال استریت ژورنال گفت: «به نظرم کاملا ممکن است که حیوانی از مرز عبور کرده باشد، حتی ممکن است که لاشه منجمد حیوانی از آن طرف مرزها به کشور وارد شده باشد. این ویروس می‌تواند در دمای منجمد به زندگی خود ادامه دهد. ولی دوباره گرم و باز شدن پس از انجماد موجب تضعیفش می‌شود. دانشمندان نمی‌دانند که این ویروس در چنان شرایطی مسری خواهد بود یا نه؟» به نوشته روزنامه ایندیپندنت، پیتر بن امبارک، دبیر تیم سازمان جهانی بهداشت نیز پیشتر گفته بود بعید است که ویروس کرونا از طریق مواد غذایی منجمد به ووهان رسیده باشد، چرا که در آن زمان شیوع گسترده کووید-۱۹ در هیچ کارخانه تولید مواد غذایی در هیچ جایی از جهان گزارش نشده بود. او در مصاحبه با نشریه «ساینس»، سناریوی خیلی محتمل‌تری را تبیین کرد که بر اساس آن، احتمالا این ویروس از حیوانات وحشی فروخته شده در آن بازار به انسان منتقل شده است، چرا که بسیاری از آن حیوانات نسبت به بیماری‌های وخیم تنفسی آسیب‌پذیر هستند. بعضی از این گونه‌های جانوری نیز در استان‌هایی پرورش یافته‌اند که ویروس کرونا در آنجا در خفاش‌ها شناسایی شده است.
خرگوش‌ها و آینده کرونا
چندی پیش در 29 بهمن ویلزآنلاین یافته‌های مجله Nature Communications را منتشر کرد که از هشدار کارشناسان درباره آینده ویروس کرونا می‌گفت. بر اساس این گزارش کارشناسان هشدار داده‌اند که شیوع ویروس کرونا در آینده می‌تواند از طریق حیواناتی مانند خرگوش و خارپشت آغاز شود. تیم دانشمندان دانشگاه لیورپول از ترکیبی از زیست‌شناسی و مدل‌سازی رایانه‌ای برای پیش‌بینی گونه‌های بالقوه میزبان که احتمالاً منبع ویروس کرونا خواهند بود، استفاده کردند. این گزارش نشان می‌دهد که پستانداران بیشتر از آنچه تصور می‌شد میزبان ویروس‌های کرونا هستند. بر اساس پیش‌بینی این الگوریتم گونه‌هایی مانند خارپشت معمولی، خرگوش اروپایی و شتر dromedary می‌توانند میزبان ویروس‌های کرونا باشند. همچنین پیش‌بینی شده است که سیوت نخلی آسیایی (در فهرست قرمز IUCN قرار دارد) و خفاش نعل‌اسبی به ترتیب می‌توانند میزبان 32 و 68 ویروس مختلف کرونا باشند. این یافته‌ها در منتشر شده است.

از بدن حیوانات شروع شد

به گفته دانشمندان نقطه شروع ویروس کرونا که به سراسر دنیا سفر کرده و جان هزاران نفر را گرفته همانند بسیاری از پاندمی‌های دیگر از جمله ابولا، سارس، مرس و ویروس‌های کمتر شناخته شده مانند نیپا و ماربورگ از یک منبع است: بدن حیوان. واشنگتن پست پیش‌تر نوشته بود که ویروس ایدز بیش از یک قرن پیش از شامپانزه به انسان منتقل شد، آنفولانزا نوع A از پرندگان وحشی به خوک و بعد به انسان انتقال پیدا کرد و حشرات باعث شیوع تب مرگبار لاسا در غرب آفریقا شدند. ویروس کرونا نیز ابتدا از یک خفاش به یک پنگولین و سپس با ورود به بازار حیوانات وحشی به انسان انتقال پیدا کرد. بدن حیوانات وحشی همیشه ممکن است به ویروس‌هایی آلوده باشد. اما به گفته دانشمندان مشکل از حیوانات نیست بلکه از انسان است. تجارت حیوانات وحشی که میلیاردها دلار ارزش دارد در کنار توسعه صنعت کشاورزی، قطع درختان جنگلی و شهرسازی باعث نزدیک‌تر شدن انسان به حیوان شده و ویروس‌های داخل بدن حیوانات فرصت بیشتری برای آلوده کردن انسان پیدا کرده‌اند. با این‌که بیشتر این ویروس‌ها شانس کمی برای زنده ماندن دارند اما تعداد کمی از آن‌ها مانند ویروس کرونای جدید به کمک ارتباط و تماس نزدیک آدم‌ها با یکدیگر موفق می‌شوند طی چند ساعت به تمام دنیا سفر کنند. همان‌طور که دنیا تلاش می‌کند با بحران بی‌سابقه سلامت عمومی و پیامدهای اقتصادی آن مبارزه کند، بسیاری از دانشمندان می‌گویند که پاندمی ویروس کرونا هشداری بزرگ برای پیش‌گیری از وقوع همه‌گیری‌های بعدی است و تنها راه‌حل آن شریک دانستن حیوانات در زندگی با انسان و حفاظت از زیستگاه و سلامت آن‌ها است. بسیاری ‌از محققان معتقدند که همه‌گیری ویروس کرونا تاکیدی است بر نیاز به اجرای رویکردی جامع موسوم به «سلامت واحد» که در آن سلامت انسان، حیوان و محیط زیست وابسته به یکدیگر شناخته می‌شود. کیت جونز، رئیس دپارتمان اکولوژی و تنوع زیستی در کالج دانشگاهی لندن در گفت‌وگو با واشنگتن پست می‌گوید: «در شیوه برخورد ما با حیوانات و برای درک آسیب‌ها و خطرات امنیت زیستی که خودمان را در معرض آن قرار می‌دهیم، باید تغییرات فرهنگی در سطح جامعه رخ دهد.» جونز در توضیحات خود می‌گوید که این موضوع نشان‌دهنده آن است که باید به تاثیرات این آسیب‌ها در طولانی‌مدت فکر کنیم، جلوی تخریب اکوسیستم به دست انسان گرفته شود تا جایی که می‌شود دست‌نخورده باقی بماند.