ماجرای آلودگی کلانشهرها از ابتدای پاییز بازهم تکرار شد. چندین‌بار خبرهایی از رسیدن آلودگی به مرز هشدار و بالاتر از آن آمد و از ابتدای هفته هم جو پایدار تشدیدکنندهٔ وضعیت شد. تهران، خراسان، خوزستان، اصفهان، البرز از جمله آلوده‌ترین کلانشهرهای کشور بودند. هشدار آلودگی نارنجی برای تهران، کرج، اصفهان و اراک از ابتدای هفته تا چهارشنبه صادر شد و از سه‌شنبه تبریز، مشهد، قم و سمنان هم به این جمع اضافه خواهند شد. همهٔ مدارس ابتدایی استان البرز به‌جز طالقان دیروز به‌خاطر آلودگی هوا مجازی شدند و دانش‌آموزان دارای بیماری زمینه‌ای یکشنبه در استان مرکزی به مدرسه نرفتند. مدارس مقاطع کودکستان، دبستان و متوسطهٔ اول استان تهران هم برای روزهای یکشنبه و دوشنبه تعطیل شدند و کلاس مدارس مقطع ابتدایی و پیش‌دبستان شهرستان تبریز (نواحی پنج‌گانه، باسمنج و سردرود) و شهرستان اسکو (اسکو، ایلخچی و شهر جدید سهند) در روز یکشنبه ۱۲ آذرماه غیرحضوری برگزار شدند. همچنین، استانداری تهران اعلام کرد که به‌دلیل آلودگی هوا کارکنان دستگاه‌های دولتی دارای بیماری‌های قلبی و عروقی، بیماری‌های زمینه‌ای، تنفسی و خودایمنی و خانم‌های باردار درصورت موافقت دستگاه روز دوشنبه ۱۳ آذرماه می‌توانند از ظرفیت دورکاری استفاده کنند.
 

در سامانهٔ پایش کیفی هوای کشور، هیچ شهری بنفش یا «بسیار ناسالم» گزارش نشده و تا عصر دیروز، ایستگاه‌های پایش اصفهان با نشان دادن شاخصی بین ۱۶۰ تا ۱۸۵ بالاترین شاخص را در کشور نشان می‌دادند، اما نقشهٔ سایت World Air Quality Index info که شاخص آلودگی هوا در کشورهای مختلف را نشان می‌دهد، میرزاطاهر اصفهان را با شاخص ۲۱۸ و باقرشهر تهران را با رنگ بنفش و در مرحلهٔ بسیار خطرناک نشان می‌داد. 

این درحالی‌است که در هفته‌های اخیر چند پژوهش جدید دربارهٔ اثرات آلودگی بر سلامت و زیست شهروندان منتشر شده. آن‌طور که گاردین نوشته، براساس یک مطالعهٔ جامع در زمینهٔ آلودگی هوا و اثرات ناشی از آن، استفاده از سوخت‌های فسیلی سالانه باعث مرگ پنج میلیون نفر در سراسر جهان می‌شود که این تعداد مرگ‌ومیر بسیار بالاتر از آمار قبلی اعلام شده است. آن‌طور که ایسنا می‌نویسد، آمار و ارقام منتشرشده در اولین کنفرانس تغییراقلیم سازمان ملل متحد (COP۲۸) باعث ایجاد فشار بر رهبران جهان شده است؛ از جمله تصمیمات مهمی که برای نخستین‌بار این رهبران باید در کنفرانس سازمان ملل اتخاذ کنند مرتبط با «حذف تدریجی» سوخت‌های فسیلی خواهد بود. تحقیقات نشان می‌دهد که تغییر از سوخت‌های فسیلی به منابع انرژی پاک و تجدیدپذیر می‌تواند جان افراد زیادی را از آلودگی هوا نجات دهد. به‌علاوه، استفاده از انرژی پاک باعث مقابله با گرمایش جهانی خواهد شد.
 

مطالعهٔ دیگر در ژورنال Annals of Internal Medicine منتشر شده که دربردارنده اطلاعات نگران‌کننده‌ای است. بر این اساس، قرارگرفتن در معرض «آلودگی هوای ناشی از ترافیک» که شامل گازهایی مانند دی‌اکسیدکربن و ذرات معلق است، می‌تواند فشار خون را درست مثل مصرف سیگار و نمک افزایش دهد و حتی فشار را برای بیشتر از ۲۴ ساعت هم بالا نگه دارد.

ذرات کوچکتر از ۲.۵ میکرون یا حدود یک‌سی‌ام قطر یک موی انسان، به اعماق ریه نفوذ می‌کنند و ممکن است وارد جریان خون و باعث ایجاد نوعی التهاب با درجهٔ پایین و استرس اکسیداتیو در بدن شوند. براساس این تحقیق، در ارتباط با این ذرات، آسم تنها نگرانی نیست؛ چراکه قرار گرفتن در معرض ذرات آلاینده با افزایش خطر بیماری قلبی، سرطان و زوال عقل هم مرتبط بوده و حتی ممکن است خطر ابتلا به دیابت را افزایش دهد.
 

سه سال بدون کارگروه ملی کاهش آلودگی هوا

از سال ۱۳۹۹ تاکنون جلسات کارگروه ملی کاهش آلودگی هوا برگزار نشده است؛ کارگروهی که به گواه بسیاری از فعالان این حوزه تنها مکانی بود که «قانون هوای پاک» در آن پیگیری می‌شد و حالا دیگر تصمیمات در این حوزه به‌صورت استانی است. «بیژن یگانه»، استادیار مهندسی محیط زیست در دانشگاه شهید بهشتی در این باره به «پیام‌ما» می‌گوید «شأنیت شکل‌گیری کارگروه ملی کاهش آلودگی هوا به این است که بتواند در شرایط تغییری ایجاد کند و شاید دلیل شکل‌ نگرفتن جلساتشان به این خاطر است که به این نتیجه رسیده‌اند که نمی‌توانند تغییری ایجاد کنند. اما مسئلهٔ آلودگی هوا پیچیده، چندوجهی و هزینه‌بر است. کشورهایی که مدیریت درستی برای آلودگی هوا داشته‌اند، به‌ازای هر واحد کاهش آلودگی، هزینهٔ اقتصادی و اجتماعی و… را محاسبه می‌کنند. این کار هزینه و زمان زیادی می‌خواهد و ما در تمام سال‌های گذشته به این سطح از مطالعات نرسیده‌ایم و حتی سیاههٔ انتشار آلودگی هوا برای کلانشهرها که باید سه سال یکبار به‌روز شود، به‌روز نمی‌شود. همین هم سردرگمی مضاعف است، وقتی ندانیم برای چه عاملی هزینه می‌کنیم، نمی‌توانیم به از بین بردنش فکر کنیم. کشور ما درگیر تغییراقلیم و اثرات ناشی از آن است و این اتفاق روی افزایش آلایندگی اثر مستقیم داشته.» او تأکید می‌کند پیشرفت‌هایی هم در این زمینه بوده، اما چون حرکت در این حوزه سخت است، نه تغییری حاصل شده و نه تأثیری داشته است. «باید مدیریت کلان کشور مسئولیت حل مشکل آلودگی کشور را برعهده بگیرد و به همهٔ ارگان‌ها امر کند؛ چراکه ما نمی‌توانیم از کمک‌های بین‌المللی استفاده کنیم و تکنولوژی‌های نوین هم طی زمان دست‌یافتنی می‌شوند. درنتیجه ما اگر نگران آینده هستیم، باید با یک مدیریت یکدست که همه از آن فرمان‌بردار باشند، عمل کنیم و باید بدانیم در چنین هوایی نسل پویا و فعالی نخواهیم داشت.»
 

به گفتهٔ او راه‌حل‌ها عجیب نیستند. در بسیاری از کشورها امتحان شده‌اند و درواقع مسئله مدیریتی است نه فنی. اما مشکل اصلی این است که بر اثر تکرار و طولانی شدن آلودگی، از اهمیت ماجرا کاسته شده است و در این نقطه ابتدا دولت و پس از آن مردم باید همراهی کنند؛ هیچ اتفاقی به‌سهولت رخ نمی‌دهد.
 

نمونهٔ این تکرار را می‌توان در سوزاندن مازوت دید. از ابتدای هفته که هوای پایتخت و دیگر کلانشهرها رو به سیاهی گذاشته، بار دیگر پای مازوت‌سوزی به میان آمده است. مهدی پیرهادی، رئیس کمیسیون سلامت شورای شهر با اعلام این خبر که اسناد و اطلاعاتی وجود دارد که در زمستان سال گذشته در نیروگاه‌های اطراف تهران مازوت‌سوزی انجام شده، در جلسهٔ استانداری تهران گفت «بنابر گزارش کمیسیون اصل ۹۰ سوخت‌های تولیدی کشور از جمله بنزین، نفت‌گاز و … سوخت‌های مطابق استاندارد ملی نیستند و براساس همین گزارش از ۱۶ نیروگاه کشور، ۱۴ نیروگاه مازوت مصرف می‌کنند.» همین صحبت‌ها هم واکنش علی سلاجقه، رئیس سازمان حفاظت محیط زیست، را به‌دنبال داشت و او به ایرنا گفت «مازوت‌سوزی در نخستین فرصت در دستورکار قرار گرفت، ولی تاکنون شواهدی دال بر مازوت‌سوزی در تهران نداریم. در موضوع مازوت‌سوزی نیروگاه‌ها بیشتر جنبهٔ روانی آن برای مردم مطرح بوده، زیرا که هنوز درصد نقش مازوت در جو و آلایندگی تاکنون مشخص نشده است.» صحبت‌هایی که نه‌تنها اثری در کاهش آلودگی و بهتر شدن وضعیت ندارند که فقط کار را سخت‌تر کرده و انداختن مسئولیت بر گردن دیگری را تشدید می‌کنند و این درحالی‌است که نگرانی از رسیدن شاخص به ۲۰۰ در شهرهای آلوده تا پایان هفته همچنان پررنگ است.