اگر دایناسورها را تنها در فیلم‌های چندگانه «ژوراسیک پارک» دیده‌ایم، خوشبختانه هنوز می‌توان در ایران، تنها با چند ساعت سفر و پیمایش، در میان جنگل‌هایی باستانی قدم زد که هم‌روزگار همان دوران شگفت‌انگیز زمین‌اند؛ جنگل‌هایی که میلیون‌ها سال پیش از پیدایش انسان بر دامنه‌های البرز ریشه دوانده‌اند و امروز همچنان نفس می‌کشند. چهاردهم تیرماه یادآور یکی از پرافتخارترین و در عین حال مسئولیت‌آفرین‌ترین رویدادهای محیط‌زیستی ایران است؛ روزی که در سال ۱۳۹۸، جنگل‌های باستانی هیرکانی در چهل‌وسومین اجلاس کمیته میراث جهانی یونسکو در شهر باکو، پس از کویر لوت، به‌عنوان دومین میراث طبیعی ایران در فهرست میراث جهانی به ثبت رسیدند؛ بوم‌سازگانی که میلیون‌ها سال از فراز و فرودهای اقلیمی، یخبندان‌ها و انقراض‌های بزرگ جان سالم به در برده‌اند. جنگل‌های هیرکانی با قدمتی میان ۲۵ تا ۵۰ میلیون سال، از کهن‌ترین جنگل‌های پهن‌برگ جهان به شمار می‌روند و به همین دلیل از آن‌ها به‌عنوان «موزه زنده منابع طبیعی» و «فسیل زنده» یاد می‌شود. این نوار سبز از دامنه‌های جنوبی دریای خزر، از آستارا تا گُلی‌داغ در شرق استان گلستان امتداد یافته و یکی از ارزشمندترین ذخیره‌گاه‌های تنوع زیستی جهان را شکل داده است.

چرا هیرکانی جهانی شد؟

یونسکو جنگل‌های هیرکانی را بر اساس معیار طبیعی (ix) ثبت کرد؛ معیاری که به مناطقی اختصاص دارد که نمونه‌ای برجسته از فرایندهای مداوم تکامل و تحول بوم‌سازگان‌های طبیعی باشند. قدمت چندده میلیون‌ساله، استمرار فرایندهای طبیعی تکامل جنگل‌های پهن‌برگ، وجود گونه‌های بومی، کمیاب و در معرض تهدید و نمایش روندهای طبیعی گونه‌زایی، از مهم‌ترین دلایل این ثبت جهانی بوده است. در مرحله نخست، ۱۵ قطعه از ارزشمندترین رویشگاه‌های هیرکانی ایران به‌صورت پرونده‌ای زنجیره‌ای در فهرست جهانی ثبت شد و در سال ۲۰۲۳ نیز با افزوده شدن دو قطعه در جمهوری آذربایجان، شمار قطعات ثبت‌شده به ۱۷ قطعه رسید. این مناطق سالم‌ترین و شاخص‌ترین نمونه‌های بوم‌سازگانی هیرکانی را نمایندگی می‌کنند و در مجموع حدود ۳۰۷ هزار هکتار از جنگل‌های هیرکانی را در بر می‌گیرند.

این عرصه‌ها شامل پارک ملی گلستان، منطقه حفاظت‌شده افراتخته–جهان‌نما، جنگل ابر، دودانگه و چهاردانگه، الیمستان هراز، حوزه کجور نوشهر، چهارباغ چالوس، خشکه‌داران، سیاهرود رودبار و منطقه حفاظت‌شده لیسار هستند که در استان‌های گلستان، مازندران، گیلان، سمنان و خراسان شمالی قرار دارند.
از نظر پراکنش کلی، حدود ۵۳ درصد جنگل‌های هیرکانی در استان مازندران، ۲۶ درصد در گیلان، ۲۱ درصد در گلستان و کمتر از یک درصد در جمهوری آذربایجان قرار دارد. بنابراین مسئولیت اصلی حفاظت از این میراث جهانی بر دوش سه استان شمالی ایران است.

جنگل‌های هیرکانی کارخانه‌های تولید اکسیژن، مخازن عظیم ذخیره کربن، تنظیم‌کننده چرخه آب، سپر طبیعی در برابر فرسایش خاک و سیلاب و زیستگاه گونه‌های بی‌شمار گیاهی و جانوری هستند. حدود ۲۹۶ گونه پرنده، ۹۸ گونه پستاندار و بیش از ۱۵۰ گونه درختی و درختچه‌ای بومی در این جنگل‌ها زندگی می‌کنند. گونه‌هایی مانند شمشاد هیرکانی، انجیلی، بلوط، سرخدار، افرا، توسکا و بسیاری از گیاهان منحصربه‌فرد، تنها بخشی از ثروت ژنتیکی این میراث جهانی هستند.

اگر دایناسورها را تنها در فیلم‌های چندگانه «ژوراسیک پارک» دیده‌ایم، خوشبختانه هنوز می‌توان در ایران، تنها با چند ساعت سفر و پیمایش، در میان جنگل‌هایی باستانی قدم زد که هم‌روزگار همان دوران شگفت‌انگیز زمین‌اند؛ جنگل‌هایی که میلیون‌ها سال پیش از پیدایش انسان بر دامنه‌های البرز ریشه دوانده‌اند و امروز همچنان نفس می‌کشند. چهاردهم تیرماه یادآور یکی از پرافتخارترین و در عین حال مسئولیت‌آفرین‌ترین رویدادهای محیط‌زیستی ایران است؛ روزی که در سال ۱۳۹۸، جنگل‌های باستانی هیرکانی در چهل‌وسومین اجلاس کمیته میراث جهانی یونسکو در شهر باکو، پس از کویر لوت، به‌عنوان دومین میراث طبیعی ایران در فهرست میراث جهانی به ثبت رسیدند؛ بوم‌سازگانی که میلیون‌ها سال از فراز و فرودهای اقلیمی، یخبندان‌ها و انقراض‌های بزرگ جان سالم به در برده‌اند. جنگل‌های هیرکانی با قدمتی میان ۲۵ تا ۵۰ میلیون سال، از کهن‌ترین جنگل‌های پهن‌برگ جهان به شمار می‌روند و به همین دلیل از آن‌ها به‌عنوان «موزه زنده منابع طبیعی» و «فسیل زنده» یاد می‌شود. این نوار سبز از دامنه‌های جنوبی دریای خزر، از آستارا تا گُلی‌داغ در شرق استان گلستان امتداد یافته و یکی از ارزشمندترین ذخیره‌گاه‌های تنوع زیستی جهان را شکل داده است.

زنگ خطری که نباید نادیده گرفت

ثبت جهانی جنگل‌های هیرکانی آغاز مسئولیتی بزرگ‌تر بود. سال گذشته رئیس انجمن جنگلبانی ایران هشدار داد که ۴۲ درصد جنگل‌های شمال کشور در معرض نابودی قرار دارند و اگر روند کنونی تخریب ادامه یابد، ممکن است طی سه دهه آینده بخش بزرگی از این جنگل‌ها از میان برود. این هشدار باید برای همه ما زنگ بیدارباش باشد؛ زیرا ثبت جهانی، بدون حفاظت واقعی، قادر به نجات یک اکوسیستم نخواهد بود.

امروز تغییر کاربری اراضی، ویلاسازی، جاده‌سازی‌های غیراصولی، قاچاق چوب، چرای بی‌رویه دام، آتش‌سوزی، گردشگری غیرمسئولانه، خودروهای آفرود، توسعه بی‌رویه کشاورزی و پیامدهای تغییر اقلیم، مهم‌ترین تهدیدهای پیش روی جنگل‌های هیرکانی هستند.

حفاظت از جنگل تنها وظیفه دولت نیست. هر شهروند می‌تواند با نریختن زباله، روشن نکردن آتش بر روی خاک‌های جنگلی و در مناطق حساس، خودداری از تخریب پوشش گیاهی، نچیدن گل‌ها و میوه‌های جنگلی، کاشت نکردن گونه‌های غیربومی، کاهش آلودگی صوتی، نبردن حیوانات خانگی به جنگل و گزارش تخلفات محیط‌زیستی، سهمی مؤثر در حفظ این گنجینه جهانی داشته باشد.

در مقابل، مسئولان نیز باید با اجرای قاطع قوانین، جلوگیری از زمین‌خواری، تقویت یگان‌های حفاظت، توسعه پایش هوشمند، گسترش پژوهش‌های علمی، اجرای طرح‌های آبخیزداری و توسعه گردشگری پایدار، زمینه حفاظت واقعی از جنگل‌های هیرکانی را فراهم کنند.

جنگل‌های هیرکانی تنها میراث مردم شمال ایران نیستند؛ آن‌ها بخشی از حافظه زمین‌اند؛ میراثی که میلیون‌ها سال دوام آورده تا امروز به دست ما برسد. نسل ما نخستین نسلی است که می‌تواند نابودی این جنگل‌ها را ببیند و شاید آخرین نسلی باشد که فرصت جلوگیری از آن را داشته باشد.