ثبت ملی یک بنا، در منطق حقوقی میراث‌فرهنگی، باید نقطه پایان مداخلات سلیقه‌ای و آغاز نظارت سختگیرانه باشد. بااین‌حال، تجربه مسجد کازرونی عباس‌آباد نشان می‌دهد ثبت در فهرست آثار ملی، لزوماً به‌معنای توقف خطر نیست. براساس مشاهدات میدانی و روایت نمازگزاران، درست پس از ابلاغ ثبت ملی مسجد، دیوارکشی‌های بلند در بخش جنوبی بنا آغاز شد؛ دیوارهایی که عملاً دید عمومی به فضای کارگاهی را مسدود کرده‌اند. اندکی بعد، نمای جنوبی مسجد با پوشش‌های برزنتی پوشانده شد؛ اقدامی که این پرسش جدی را مطرح می‌کند: چه ضرورتی برای پنهان‌سازی یک پروژه در بنای ثبت ملی وجود دارد؟

هیچ‌کس به ما نمی‌گوید چه خبر است

«ذهب صنیعی»، نمازگزار قدیمی مسجد کازرونی عباس‌آباد، از نخستین افرادی است که نسبت به آنچه پشت دیوارهای پوشیده مسجد رخ می‌دهد، ابراز نگرانی کرده است. او که سال‌هاست به‌طور مستمر در این مسجد حضور دارد، به «پیام ما» می‌گوید: «بعد از ثبت ملی مسجد، به ما گفته شد قرار است بدون تخریب، زیر شبستان یک فضای زیرزمینی ایجاد شود و روی آن هم شبستان جدیدی ساخته شود. اما هیچ‌وقت توضیح شفاف و رسمی به نمازگزاران داده نشد. فقط یک شب، بین دو نماز، چند جمله کلی گفتند و تمام.»

به‌گفته او، آخرین تصویری که اهالی از وضعیت مسجد دیده‌اند، مربوط به زمانی است که بخشی از سقف شبستان جنوبی برداشته شده بود؛ اقدامی که با عنوان «تعمیر سقف» توجیه شد، اما پس از آن، همه‌چیز پشت دیوارها و پوشش‌های پارچه‌ای پنهان ماند. صنیعی با تأکید بر نبود شفافیت می‌گوید: «ما نمی‌دانیم دقیقاً چه کاری در حال انجام است. اجازه ورود به کارگاه داده نمی‌شود. حتی مشخص نیست ناظر میراث‌فرهنگی به‌طور دائم حضور دارد یا نه. این ابهام‌ها برای بنایی که ثبت ملی شده، نگران‌کننده است.»

میراث‌فرهنگی چه می‌گوید؟

«سیدروح‌الله سیدالعسگری»، معاون میراث‌فرهنگی اداره‌کل میراث‌فرهنگی استان اصفهان، در گفت‌وگو با «پیام ما» ضمن تشریح آخرین وضعیت این مسجد تاریخی، می‌گوید: «ماجرای مسجد کازرونی موضوع تازه‌ای نیست. حدود یکی‌دو سال پیش، هیئت‌امنای مسجد بدون اخذ مجوزهای لازم اقدام به عملیات عمرانی کردند که با مخالفت صریح میراث‌فرهنگی مواجه شد و بلافاصله جلوی ادامه کار گرفته شد. در همان مقطع، بخش‌هایی از مسجد دچار تخریب شد و این تخریب‌ها، به‌ویژه در قسمت‌هایی از شبستان و سردر بنا، نگرانی‌های جدی کارشناسان میراث را به‌دنبال داشت.»

به‌گفته او: «بخشی از مسجد در آن زمان با بیل مکانیکی تخریب شد و این اقدام خسارت‌هایی به ساختار تاریخی بنا وارد کرد. پس‌ازآن، موضوع به‌طور جدی پیگیری و درنهایت پرونده مسجد کازرونی برای ثبت در فهرست آثار ملی کشور تکمیل و ثبت ملی انجام شد.»

ثبت ملی؛ نقطه‌عطف حفاظت از مسجد

به‌گفته سیدالعسگری، «پس از ثبت ملی، هرگونه اقدام عمرانی در عرصه و حریم مسجد مشمول ضوابط و مقررات سختگیرانه میراث‌فرهنگی شد. این یعنی هیچ شخص یا نهادی، حتی هیئت‌امنای مسجد، بدون اخذ مجوز رسمی و طی فرایندهای کارشناسی، حق دخل‌وتصرف در بخش‌های ثبت‌شده را ندارد. هیئت‌امنای مسجد به اداره‌کل میراث‌فرهنگی مراجعه کردند و طرح‌هایی را ارائه دادند. یکی از موضوعات مهم، زمینی در پشت مسجد بود که زمین خالی و وقفی متعلق به مسجد محسوب می‌شود. این زمین خارج از عرصه ثبتی مسجد قرار دارد و از نظر میراث‌فرهنگی امکان بررسی طرح ساخت‌وساز در آن، با رعایت ضوابط، وجود دارد. ما به‌صورت شفاف اعلام کردیم ساخت‌وساز صرفاً در زمین مجاور مسجد و خارج از عرصه ثبتی، آن‌هم مطابق با طرح مصوب و با رعایت ارتفاع، حجم و تناسب با بنای تاریخی، امکان‌پذیر است. طرحی که برای این زمین ارائه شد، در کمیته‌های تخصصی بررسی و درنهایت تأیید شد، اما این تأیید به‌هیچ‌وجه به‌معنای مجوز دخل‌وتصرف در خود مسجد یا عرصه ثبت‌شده آن نیست. هم‌زمان با این موضوع، میراث‌فرهنگی بر لزوم مرمت اصولی بخش‌های تخریب‌شده مسجد نیز تأکید کرده است.»

سیدالعسگری می‌گوید: «بخشی از شبستان مسجد در جریان اقدامات غیرمجاز گذشته آسیب دیده است. این قسمت‌ها نمی‌تواند به همان حال رها شود و باید با نظارت مستقیم میراث‌فرهنگی، استحکام‌بخشی و مرمت اصولی شود؛ نه تخریب مجدد و نه نوسازی خارج از ضوابط.»

زیرزمین زیر شبستان؛ خط قرمز میراث‌فرهنگی

یکی از مهم‌ترین محورهای نگرانی، موضوع احداث زیرزمین در زیر شبستان مسجد است؛ موضوعی که در ماه‌های اخیر بارها در شبکه‌های اجتماعی و محافل محلی مطرح شده و شائبه صدور مجوز از سوی میراث‌فرهنگی را به‌همراه داشته است. سیدالعسگری دراین‌باره می‌گوید: «ما هیچ‌گونه مجوزی برای احداث زیرزمین در زیر شبستان مسجد کازرونی صادر نکرده‌ایم. این موضوع به‌طور مکتوب نیز به هیئت‌امنا و حتی امام‌جماعت مسجد اعلام شده است. هرگونه خاکبرداری یا ایجاد فضای زیرسطحی در زیر شبستان، می‌تواند منجر به تضعیف پی‌ها و درنهایت تخریب بخش‌های تاریخی مسجد شود. به همین دلیل، این موضوع خط قرمز میراث‌فرهنگی است و اساساً چنین طرحی نه تصویب شده و نه قابلیت تصویب دارد.»

پاسخ به ادعای نمازگزاران درباره تخلف

معاون میراث‌فرهنگی استان اصفهان در پاسخ به نگرانی‌ها مبنی‌بر انجام عملیات زیرزمینی در شبستان می‌گوید: «حدود یک ماه پیش، ناظر میراث‌فرهنگی از محل بازدید داشته و گزارشی مبنی‌بر انجام عملیات غیرمجاز در شبستان به ما ارائه نشده است. وضعیت شبستان در آخرین بازدید، تفاوتی با ماه‌های قبل نداشته است. اگر اکنون ادعایی مطرح می‌شود، لازم است مستند و از مسیر قانونی به ما اعلام شود. ما مجدداً و به‌صورت رسمی، نامه‌ای به هیئت‌امنای مسجد ارسال خواهیم کرد.»

کارگاه مرمت یا کارگاه ساخت‌وساز؟

سیدالعسگری درباره محدودیت ورود به محل و بسته بودن فضای کارگاهی می‌گوید: «در پروژه‌های مرمتی، گاهی به‌دلیل مسائل ایمنی، بخشی از فضا موقتاً پوشانده یا محصور می‌شود، اما این به‌معنای پنهان‌کاری نیست. اگر کارگاه مرمتی رسمی باشد، باید با اطلاع و نظارت میراث‌فرهنگی فعالیت کند. اگر هیئت‌امنا یا مجریان پروژه مانع ورود ناظر میراث‌فرهنگی شوند، این خود تخلف محسوب می‌شود. ناظر ما هر زمان که لازم باشد، حق بازدید دارد و عدم همکاری، تبعات قانونی خواهد داشت.» او درباره ادعاهایی که به وجود مصوبه یا تأیید طرح توسط برخی افراد در گذشته مطرح است، می‌گوید: «تا جایی که اطلاع دارم، هیچ مصوبه رسمی و مکتوبی مبنی‌بر تأیید احداث زیرزمین یا دخل‌وتصرف در عرصه ثبتی مسجد وجود ندارد. اگر چنین مصوبه‌ای وجود داشته باشد، باید مستند ارائه شود. در غیر این‌صورت، ملاک عمل ما همان ضوابط قانونی و مصوبات موجود است.»

مسجد محلی با جایگاه ملی

این درحالی‌است که اداره‌کل میراث‌فرهنگی استان اصفهان هرگونه دخل و تصرف در کالبد شبستان ثبت‌شده را رد کرده و تأکید دارد هرگونه ساخت‌وساز صرفاً باید در چارچوب ضوابط حریم اثر تاریخی و خارج از محدوده بنای اصلی انجام شود. اختلاف روایت‌ها، ابهام در مصوبات گذشته و نگرانی از تکرار آسیب‌های پیشین، سبب شده است بار دیگر ضرورت بررسی فنی، حقوقی و میراثی این طرح‌ها مورد توجه قرار گیرد.

در همین زمینه، «علی عطریان»، معماری که علاوه‌بر حضور مستمر در مسجد کازرونی طی دو سال گذشته از نزدیک در جریان تحولات و تصمیمات مرتبط با این بنا بوده، در گفت‌وگو با «پیام‌ما» ابعاد مختلف طرح‌های مطرح‌شده را از منظر معماری، سازه و ضوابط میراث‌فرهنگی تشریح کرده است؛ دیدگاهی که بیش از هر چیز، بر خط قرمز بودن هرگونه مداخله در شبستان تاریخی مسجد تأکید دارد.

به‌گفته این معمار، مسجد کازرونی عباس‌آباد فراتر از یک مسجد محلی، امروز یک اثر ثبت‌شده ملی است و همین تغییر جایگاه حقوقی، قواعد بازی را به‌طور کامل عوض کرده است. عطریان با اشاره به موقعیت مکانی مسجد می‌گوید: «در ضلع جنوبی مسجد، زمینی بایر وجود دارد که از نظر حقوقی پرونده‌ای جداگانه از بنای مسجد دارد و امکان ساخت‌وساز در آن، مشروط به رعایت ضوابط شهرسازی و میراث‌فرهنگی، اصولاً منتفی نیست. اما از پشت محراب تا خیابان عباس‌آباد، محدوده‌ای قرار دارد که به‌طور کامل در حریم بلافصل اثر تاریخی ثبت‌شده واقع شده و هرگونه اقدام عمرانی در آن، مشمول سختگیرانه‌ترین ضوابط حفاظتی است. طرح‌هایی که در محله به‌صورت شفاهی مطرح می‌شود، عمدتاً دو بخش دارد؛ نخست ساخت‌وساز در زمین جنوبی مسجد و دوم، ایجاد فضای زیرزمینی در زیر شبستان فعلی. هرچند صحت و سقم این گفته‌ها نیازمند شفاف‌سازی رسمی است، اما بررسی فنی این سناریوها نشان می‌دهد بخش دوم، یعنی توسعه زیر شبستان، از اساس با اصول حفاظت میراث‌فرهنگی در تضاد است.»

ساخت‌وساز در مجاورت اثر تاریخی؛ مسئله‌ای فراتر از یک پروژه عمرانی

عطریان با اشاره به تفاوت بنیادین ساخت‌وساز در مجاورت یک اثر تاریخی ثبت‌شده با ساخت در زمین بایر یا بافت مسکونی جدید، تصریح می‌کند: «خاکبرداری، گودبرداری، بتن‌ریزی و اجرای سازه در کنار یک بنای تاریخی، تنش‌هایی را به سازه‌های مجاور وارد می‌کند که در پروژه‌های معمولی وجود ندارد. این تنش‌ها می‌تواند به نشست، ترک یا حتی آسیب‌های جبران‌ناپذیر منجر شود؛ به‌ویژه زمانی که پای بنایی با دیوارهای باربر سنتی و پی‌های غیرگسترده در میان باشد.»

توسعه زیر شبستان؛ عبور از خط قرمز فنی و میراثی

به‌باور عطریان، اگر فرض بر صحت اخبار مربوط به خاکبرداری زیر شبستان باشد، باید گفت چنین اقدامی نه‌تنها پرهزینه و پیچیده، بلکه از نظر فنی و میراثی به‌شدت پرریسک است: «توسعه زیر شبستان تاریخی، از نظر فنی شباهت زیادی به حفر تونل در زیر بافت تاریخی شهر دارد؛ کاری که در پروژه‌هایی مانند مترو، نیازمند فناوری‌های بسیار پیچیده، دستگاه‌های خاص و نظارت‌های چندلایه است. حتی در آن پروژه‌های ملی نیز، اجرای چنین عملیات‌هایی با حساسیت و هزینه‌های گزاف انجام می‌شود. برای یک فضای محدود زیرزمینی در یک مسجد محلی، به‌کارگیری چنین فناوری‌هایی نه عقلانی است و نه توجیه‌پذیر. از سوی دیگر، استفاده از روش‌های معمول گودبرداری و سازه‌سازی، عملاً به‌معنای تخریب شبستان خواهد بود.»

به‌گفته او، برداشتن خاک زیر شبستان، حتی با فرض اجرای تمهیدات موقت، به‌طور مستقیم پایداری دیوارها و ستون‌ها را تهدید می‌کند. در این شرایط، موضوع فقط ایجاد ترک یا آسیب جزئی نیست، بلکه احتمال تخریب کامل شبستان وجود دارد؛ تخریبی که تفاوتی با تخریب عمدی نخواهد داشت.

آیا اساساً چنین توسعه‌ای ضروری است؟

یکی از محورهای مهم سخنان این معمار، زیر سؤال بردن ضرورت عملکردی توسعه زیر شبستان است: «اگر مسجد با کمبود فضاهایی مانند وضوخانه، سرویس بهداشتی، کتابخانه، دفتر بسیج یا فضاهای خدماتی مواجه است، منطقی‌ترین راه‌حل، استفاده از زمین بایر مجاور و ساخت‌وساز در چارچوب ضوابط قانونی است. این نیازها را می‌توان بدون کوچک‌ترین مداخله در بنای تاریخی و با هزینه‌ای به‌مراتب کمتر تأمین کرد. ساخت‌وساز فضاهای مورد نیاز در زیر شبستان، در‌حالی‌که گزینه‌ای کم‌خطرتر و قانونی‌تر وجود دارد، نه از منظر فنی قابل‌دفاع است و نه از نظر کارکردی ضرورتی دارد.»

عطریان به سابقه ورود میراث‌فرهنگی به این موضوع اشاره می‌کند. به‌گفته او، حدود یک‌ سال و نیم پیش، نقشه‌هایی از سوی هیئت‌امنا به اداره‌کل میراث‌فرهنگی ارائه شد که در آن زمان، با نظر معاون وقت میراث‌فرهنگی استان، بررسی فنی طرح به یکی از متخصصان باسابقه این حوزه ارجاع داده شد. در جلسات شورای فنی مقرر شد هرگونه طرح ساخت‌وساز، چه در زمین بایر و چه در ارتباط با فضاهای زیرسطحی، منوط به نظر کارشناسی و تأیید فنی باشد. «اگر امروز تغییری در این رویکرد یا مصوبه‌ای جدید اتخاذشده لازم است، میراث‌فرهنگی به‌صورت شفاف آن را اعلام کند تا از بروز سوءتفاهم و تصمیمات پرخطر جلوگیری شود.»

پرونده مسجد کازرونی عباس‌آباد، فراتر از یک اختلاف محلی، نمادی از وضعیت پیچیده مدیریت میراث‌فرهنگی در ایران است؛ جایی که ثبت ملی، بدون شفافیت، مشارکت اجتماعی و نظارت مستمر، می‌تواند به پوششی صوری بدل شود. آنچه این پرونده نیاز دارد، نه بیانیه‌های کلی، بلکه شفافیت کامل، انتشار عمومی نقشه‌ها و مصوبات، حضور مؤثر ناظران میراث‌‌فرهنگی و پاسخگویی صریح متولیان است. ثبت ملی، اگر قرار است معنا داشته باشد، باید پشت این دیوارها نیز دیده شود.