پایتخت مادها

مرداد ۱۴۰۳ بود که پرونده هگمتانه در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شد. امسال نیز حریم حفاظتی این محوطه به تصویب رسید تا بیست‌وهشتمین اثر ثبت‌شده ایران در فهرست میراث جهانی، از آسیب و تهدیدهای احتمالی مصون بماند.

در معرفی پرونده هگمتانه آمده است: «هگمتانه یا اکباتان، ویرانه‌های پایتخت مادها را در بر می‌گیرد. این شهر بعدها پایتخت تابستانی هخامنشیان و اشکانیان نیز بود. حفاری‌های باستان‌شناسی تاکنون محدود بوده، اما یک دیوار دفاعی عظیم از خشت خام و یک طرح شهری شطرنجی در آن شناسایی شده است. هگمتانه در دامنه الوند و در شهر همدان قرار دارد و با حدود سه هزار سال تداوم سکونت، یکی از کهن‌ترین شهرهای زنده جهان به شمار می‌رود. در این محوطه، شواهد نادری از تمدن مادها در سده‌های هفتم و ششم پیش از میلاد به دست آمده است.»

«علیرضا ایزدی»، مدیرکل دفتر ثبت آثار تاریخی وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی، که همراه هیأتی برای شرکت در اجلاس میراث جهانی یونسکو در بوسان حضور داشت، درباره گزارش حفاظتی هگمتانه به ایسنا گفت: «سال گذشته، پس از ثبت جهانی هگمتانه، از ایران خواسته شد گزارشی از اقدامات حفاظتی این محوطه تهیه و به یونسکو ارائه کند. این گزارش تهیه و ارسال شد و در اجلاس امسال نیز مورد پذیرش قرار گرفت. همچنین ایران موظف شد تا سپتامبر ۲۰۲۷ گزارش تکمیلی اقدامات انجام‌شده را مطابق همین چارچوب به یونسکو ارائه کند.»

هگمتانه پایتخت مادها بوده و از این منظر اهمیت ویژه‌ای دارد. «بابک مغازه‌ای»، کنشگر میراث فرهنگی، درباره اهمیت ثبت جهانی این محوطه به «پیام ما» می‌گوید: «هگمتانه به‌عنوان پایتخت دولت و تمدن ماد، جایگاه ویژه‌ای در تاریخ ایران دارد و به همین دلیل می‌توان آن را نخستین و تنها اثر متعلق به دوره ماد دانست که در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شده است.»

به گفته او، پرونده ثبت جهانی هگمتانه تنها به محوطه باستانی محدود نیست، بلکه «مرکز تاریخی همدان» را نیز دربر می‌گیرد؛ محدوده‌ای که بخش‌هایی از بازار و بافت تاریخی شهر را شامل می‌شود. «این ویژگی نشان‌دهنده تداوم حدود سه هزار سال سکونت و زندگی در همدان است؛ شهری که از هگمتانه باستان تا همدان امروز، پیوسته محل زندگی انسان بوده است.»

او ادامه می‌دهد: «بسیاری از آثار ثبت جهانی ایران و جهان دیگر کارکرد زیستی ندارند و تنها به‌عنوان محوطه‌های تاریخی شناخته می‌شوند، اما هگمتانه ویژگی منحصربه‌فردی دارد؛ زیرا حیات شهری در آن طی سه هزار سال تداوم یافته است.»

مغازه‌ای با اشاره به تفاوت هگمتانه با برخی دیگر از آثار ثبت جهانی می‌گوید: «برای نمونه، در کنار تخت‌جمشید دیگر شهری به نام پارسه وجود ندارد. آن منطقه زمانی یکی از مراکز مهم تمدنی ایران بود، اما امروز حیات شهری در آن جریان ندارد؛ در حالی که همدان همچنان شهری زنده و ادامه تاریخی هگمتانه به شمار می‌رود.»

او زنده بودن را مهم‌ترین ویژگی هگمتانه می‌داند و می‌گوید: «برخلاف بسیاری از محوطه‌های ثبت جهانی، هگمتانه در قلب شهری زنده قرار گرفته است. برای نمونه، در کنار بیستون دیگر زیست انسانی به معنای واقعی وجود ندارد و تنها روستا یا شهر کوچکی در فاصله‌ای از محوطه قرار دارد، اما هگمتانه در مرکز همدان واقع شده و پیرامون آن همچنان بازار، سکونت، تجارت، رفت‌وآمد و زندگی روزمره جریان دارد. این تداوم زندگی در حدود سه هزار سال، یکی از مهم‌ترین ارزش‌های این اثر جهانی است؛ زیرا حیات شهری در این محدوده هیچ‌گاه گسسته نشده است.»

چالش‌های ثبت جهانی هگمتانه

یکی از چالش‌های ثبت جهانی هگمتانه، وضعیت کسبه خیابان اکباتان است. مغازه‌ای در این‌باره می‌گوید: «ثبت جهانی هگمتانه، مانند دیگر آثار جهانی که در دل بافت‌های مسکونی قرار دارند، چالش‌های خاص خود را نیز به همراه داشته است. یکی از مهم‌ترین این چالش‌ها به خیابان اکباتان بازمی‌گردد؛ خیابانی که از قلب بازار تاریخی همدان عبور می‌کند و به محوطه جهانی هگمتانه می‌رسد.»

به گفته او، بسیاری از مشاغل مستقر در بازار تاریخی همدان به‌صورت سنتی شکل گرفته‌اند و ارتباطی با گردشگری ندارند. «برای مثال، فروش آهن‌آلات، مصنوعات فلزی، خدمات برش فلز و برخی مشاغل مشابه، تناسبی با فضای پیرامون یک محوطه ثبت جهانی ندارند و بهتر است به‌تدریج جای خود را به کاربری‌های متناسب‌تر بدهند.»

او می‌گوید با ثبت جهانی هگمتانه، خیابان اکباتان به پیاده‌راه تبدیل شد و تردد خودروها در آن متوقف شد. این اقدام اگرچه با هدف حفاظت از میراث جهانی انجام شد، اما برای بخشی از کسبه که مشتریان سنتی آن‌ها شهروندان و روستاییان بودند، مشکلاتی ایجاد کرد. در نتیجه، برخی از این مشاغل با رکود روبه‌رو شدند؛ زیرا فعالیت آن‌ها ارتباطی با گردشگری نداشت و دسترسی مشتریان نیز دشوارتر شد.

به گفته مغازه‌ای، در چنین شرایطی، ثبت جهانی به‌جای آنکه به رونق اقتصادی برخی از کسبه منجر شود، برای گروهی از آن‌ها رکود به همراه آورده است. «امروز بسیاری از مغازه‌های نزدیک پایگاه جهانی هگمتانه، به‌ویژه در ساعت‌های بعدازظهر، تعطیل هستند؛ در حالی که انتظار می‌رود این محدوده به فضایی پویا با رستوران‌ها، کافه‌ها، فروشگاه‌های صنایع‌دستی و دیگر خدمات گردشگری تبدیل شود.»

او تأکید می‌کند: «تحقق چنین تغییری نیازمند برنامه‌ریزی و مشارکت مالکان و دستگاه‌های مسئول است. تغییر کاربری این واحدها به‌سادگی امکان‌پذیر نیست و شهرداری نیز نمی‌تواند بدون تأمین منابع مالی، املاک را خریداری یا جابه‌جا کند. از این‌رو، تغییر تدریجی مشاغل و ایجاد فعالیت‌های متناسب با جایگاه جهانی هگمتانه، راهکاری است که می‌تواند هم به حفاظت از این میراث ارزشمند و هم به رونق اقتصادی منطقه کمک کند.»

موانع تغییر کاربری واحدهای تجاری

به گفته مغازه‌ای، کسبه به‌سادگی نمی‌توانند تغییر کاربری دهند یا شغل خود را تغییر دهند. او می‌گوید: «یکی از مهم‌ترین چالش‌ها، قوانین مربوط به مالکیت و حق سرقفلی است. بسیاری از این مغازه‌های قدیمی در اختیار مستأجرانی قرار دارند که دارای حق سرقفلی هستند و بر اساس قوانین موجود، امکان تغییر شغل برای آن‌ها به‌سادگی وجود ندارد. اگر مستأجر بدون ضوابط قانونی شغل خود را تغییر دهد، ممکن است مالک بتواند ملک را از اختیار او خارج کند.»

او اضافه می‌کند: «حتی اگر این مانع حقوقی هم وجود نداشت، تغییر شغل به خودی خود فرایند ساده‌ای نیست. کسی که چند نسل در حرفه‌ای مانند آهنگری فعالیت کرده، نمی‌تواند یکباره به کافه‌دار، فروشنده صنایع‌دستی یا فعال حوزه گردشگری تبدیل شود. از سوی دیگر، بسیاری از کسبه نیز اطمینان ندارند که فعالیت‌های مرتبط با گردشگری، با توجه به شرایط کنونی، از نظر اقتصادی سودآور باشد.»

مغازه‌ای ادامه می‌دهد: «ورود افراد جدید برای راه‌اندازی کسب‌وکارهای متناسب با فضای گردشگری نیز با موانع مشابهی روبه‌رو است. علاوه بر مشکلات مالکیت و سرقفلی، بسیاری از این واحدها به مرمت و بازسازی نیاز دارند و بودجه‌های مرمتی نیز به اندازه‌ای نیست که بتوان در مدت کوتاهی وضعیت جداره‌ها و بناها را سامان داد. مجموعه این عوامل باعث شده است میان کسبه و ساکنان این محدوده با میراث جهانی هگمتانه، ارتباط و همراهی مطلوبی شکل نگیرد.»

تلاش‌های توانمندسازی جامعه محلی

مغازه‌ای با اشاره به اینکه حدود دو سال پیش تلاش‌هایی برای توانمندسازی بازار و جامعه محلی و بهره‌گیری از ظرفیت‌های ثبت جهانی هگمتانه آغاز شد، می‌گوید: «ما نیز در اجرای این پروژه‌ها مشارکت داشتیم، اما این برنامه‌ها به دلایل مدیریتی و تغییر رویکرد برخی مدیران متوقف شد و در نتیجه، اقدام مؤثری برای حل مشکلات اجتماعی و اقتصادی این محدوده ادامه پیدا نکرد.»

به گفته او، در ایران معمولاً تمرکز اصلی بر اقدامات فیزیکی مانند مرمت بناها، سامان‌دهی جداره‌ها و ثبت جهانی آثار است، اما مسائل اجتماعی کمتر مورد توجه قرار می‌گیرد. در حالی که برای چنین پروژه‌هایی نه بودجه کافی اختصاص داده می‌شود، نه زمان و نه برنامه‌ریزی مشخص؛ موضوعی که باعث شده پیوندهای اجتماعی و ارتباط جامعه محلی با میراث جهانی تضعیف شود.

تأکید یونسکو بر مشارکت جامعه محلی

این کنشگر میراث فرهنگی با اشاره به رویکرد یونسکو می‌گوید: «یونسکو همواره تأکید دارد که در محوطه‌های میراث جهانی که مردم در اطراف آن زندگی می‌کنند، باید شرایطی فراهم شود که جامعه محلی از مزایای ثبت جهانی بهره‌مند شود و احساس تعلق و ارتباط مثبتی با آن داشته باشد. فعالان میراث فرهنگی بارها این موضوع را به مدیران و مسئولان یادآوری کرده‌اند، اما همچنان مسائل اجتماعی در اولویت برنامه‌ریزی‌ها قرار ندارد و حتی طرح‌های محدودی که در این زمینه آغاز شده بود نیز متوقف شده است.»

او با اشاره به روند ثبت جهانی هگمتانه می‌گوید: «این پرونده سال‌ها در دست بررسی بود و فرایند ثبت آن زمان زیادی به طول انجامید. پرونده‌های ثبت جهانی پس از قرار گرفتن در فهرست انتظار، مراحل مختلفی را طی می‌کنند تا امکان طرح در فهرست اصلی را پیدا کنند. کارشناسان یونسکو نیز در جریان ارزیابی، ایرادها و نواقص پرونده را اعلام می‌کنند.»

به گفته او، یکی از مهم‌ترین ایرادهایی که پیش از ثبت جهانی به پرونده «هگمتانه و مرکز تاریخی همدان» وارد شد، جایگاه سازمان‌های مردم‌نهاد و جامعه محلی در مدیریت این میراث جهانی بود. «کارشناسان یونسکو این پرسش را مطرح کردند که تشکل‌های مردمی و ساکنان محلی چه نقشی در حفاظت و مدیریت این اثر دارند و تا چه اندازه در فرایند تصمیم‌گیری مشارکت می‌کنند.»

او ادامه می‌دهد: «در آن زمان برای رفع این ایراد، وعده‌هایی درباره تقویت مشارکت جامعه محلی و سازمان‌های مردم‌نهاد داده شد، اما در عمل اقدام مؤثری برای تحقق این وعده‌ها انجام نشد و همچنان این موضوع یکی از چالش‌های اصلی مدیریت محوطه جهانی هگمتانه به شمار می‌رود.»

اتفاق شاخصی پس از ثبت جهانی رخ نداد

کنشگران میراث فرهنگی معتقدند ثبت جهانی هگمتانه باید به رونق گردشگری و جذب سرمایه در همدان منجر می‌شد؛ اتفاقی که هنوز رخ نداده است.
«حسین زندی»، کنشگر میراث فرهنگی استان همدان، با اشاره به دومین سالگرد ثبت جهانی هگمتانه می‌گوید: «با وجود گذشت دو سال از ثبت جهانی این محوطه تاریخی، هنوز نمی‌توان از آثار ملموس این رویداد سخن گفت. ثبت جهانی معمولاً باید به افزایش اعتبار یک اثر، رونق گردشگری، جذب سرمایه، بهبود حفاظت و معرفی بهتر آن منجر شود، اما هگمتانه در این دو سال عملاً از چنین مزایایی بهره‌مند نشده و اتفاق شاخصی در آن رخ نداده است.»

او می‌افزاید: «البته بخشی از این وضعیت به شرایط کلی کشور و منطقه بازمی‌گردد. جنگ، کاهش سفرهای گردشگری و مشکلات سال‌های اخیر بر همه محوطه‌های تاریخی و موزه‌های کشور تأثیر گذاشته است. در مقاطعی نیز بسیاری از موزه‌ها و مجموعه‌های تاریخی برای مدتی تعطیل بودند و هگمتانه نیز از این شرایط مستثنا نبود.»

تغییر مدیریت؛ مهم‌ترین مشکل هگمتانه

زندی ادامه می‌دهد: «با این حال، همه مشکلات را نمی‌توان به شرایط بیرونی نسبت داد. به اعتقاد من، یکی از مهم‌ترین عواملی که باعث شد هگمتانه پس از ثبت جهانی از ظرفیت‌های خود استفاده نکند، تغییر مدیریت پایگاه جهانی بود. محمدی‌منصور که نقش مهمی در تهیه پرونده و ثبت جهانی هگمتانه داشت و سال‌ها برای به نتیجه رسیدن این پرونده تلاش کرده بود، بلافاصله پس از ثبت جهانی کنار گذاشته شد و فرد دیگری جای او را گرفت. این تغییر مدیریت، به نظر من، تأثیر مستقیمی بر وضعیت هگمتانه گذاشت.»

او می‌گوید: «مدیری که پس از ثبت جهانی مسئولیت این مجموعه را بر عهده گرفت، نگاه فرهنگی و برنامه مشخصی برای بهره‌گیری از ظرفیت‌های ثبت جهانی نداشت و همین مسئله باعث شد مجموعه عملاً در سکوت فرو برود. انتظار می‌رفت پس از ثبت جهانی، برنامه‌های متنوع فرهنگی، پژوهشی و گردشگری برای معرفی هگمتانه اجرا شود، اما نه‌تنها چنین اتفاقی نیفتاد، بلکه حتی بازتاب ثبت جهانی این اثر نیز در شهر دیده نشد و برنامه شاخصی برگزار نشد.»

فعالیت‌های پیش از ثبت جهانی

زندی با اشاره به وضعیت هگمتانه پیش از ثبت جهانی می‌گوید: «پیش از آنکه این محوطه در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شود، هگمتانه به یکی از مهم‌ترین پایگاه‌های فرهنگی همدان تبدیل شده بود. بسیاری از نشست‌ها، کارگاه‌های آموزشی، رویدادهای فرهنگی و برنامه‌های مرتبط با میراث فرهنگی در این مجموعه برگزار می‌شد و مردم ارتباط نزدیکی با آن داشتند، اما پس از ثبت جهانی، این روند متوقف شد و فعالیت‌های فرهنگی به شکل محسوسی کاهش یافت؛ در حالی که انتظار می‌رفت ثبت جهانی، مشارکت اجتماعی و حضور مردم را تقویت کند.»

او درباره مشکلات اقتصادی کسبه اطراف هگمتانه نیز می‌گوید: «اینکه برخی از مغازه‌داران این محدوده امروز با مشکلات معیشتی و کاهش مشتری روبه‌رو هستند، بیش از آنکه نتیجه ثبت جهانی باشد، ناشی از نبود برنامه‌ریزی مناسب از سوی مدیریت شهری و اداره‌کل میراث فرهنگی است. این دو مجموعه نتوانستند برای هگمتانه یک پیوست اقتصادی تعریف کنند تا کسبه و ساکنان اطراف محوطه نیز از مزایای ثبت جهانی بهره‌مند شوند.»

زندی می‌افزاید: «اگر از همان ابتدا برنامه‌ریزی درستی انجام می‌شد، بخشی از واحدهای تجاری می‌توانستند فعالیت خود را متناسب با نیاز گردشگران تغییر دهند. برای مثال، فروشگاه‌های صنایع‌دستی، مراکز عرضه سوغات، رستوران‌ها، کافه‌ها و مراکز عرضه غذاهای سنتی می‌توانستند در این محدوده شکل بگیرند؛ همان اتفاقی که در بسیاری از محوطه‌های ثبت جهانی جهان رخ داده است. اما در همدان چنین برنامه‌ای اجرا نشد و به همین دلیل، فرصت اقتصادی ناشی از ثبت جهانی نیز از دست رفت.»

به گفته او، این مسئله تنها به دو سال اخیر مربوط نیست. «از حدود سه دهه پیش که بحث آزادسازی عرصه هگمتانه و تهیه پرونده ثبت جهانی مطرح شد، مشخص بود که برای حفاظت از محوطه باید بخشی از املاک و مغازه‌های واقع در عرصه اثر تملک شود، اما این روند هیچ‌گاه به‌طور کامل اجرا نشد.»

او ادامه می‌دهد: «بسیاری از مغازه‌هایی که امروز با مشکل فعالیت روبه‌رو هستند، در محدوده عرصه محوطه جهانی هگمتانه قرار گرفته‌اند و بر اساس ضوابط حفاظتی، میراث فرهنگی باید این واحدها را به‌تدریج خریداری و به عرصه محوطه باستانی الحاق کند. اجرای این طرح، هم به حفاظت بهتر از هگمتانه کمک می‌کند و هم امکان سامان‌دهی این محدوده را فراهم می‌آورد.»

زندی در پایان می‌گوید: «ثبت جهانی زمانی موفق خواهد بود که علاوه بر حفاظت از اثر، برای مدیریت آن، مشارکت مردم، رونق گردشگری و بهره‌مندی جامعه محلی نیز برنامه‌ریزی شود؛ موضوعی که به اعتقاد من، در دو سال گذشته آن‌گونه که باید در هگمتانه مورد توجه قرار نگرفته است.»