حفاری شرکت آب‌وفاضلاب در خیابان آپادانای اول اصفهان که در روزهای گذشته به کشف اتفاقی یک آب‌انبار تاریخی انجامید، نگاه پژوهشگران و باستان‌شناسان را بار دیگر به یکی از حساس‌ترین محدوده‌های تاریخی شهر معطوف کرده است. آب‌انباری که به گفته کارشناسان اداره‌کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی این استان به دوره صفویه تعلق دارد، در عمق حدود هفت‌متری از سطح فعلی خیابان قرار گرفته است. پس از شناسایی آن، عملیات عمرانی برای انجام بررسی‌های تخصصی متوقف شده است.

این کشف در نگاه نخست شاید تنها نمایان شدن یک سازه خدماتی تاریخی به نظر برسد، اما برای باستان‌شناسان، آب‌انبارها هرگز سازه‌هایی منفرد نبوده‌اند. چنین بناهایی معمولاً در کنار مجموعه‌های مسکونی، کاروانی، مذهبی، خدماتی یا حکومتی ساخته می‌شدند و وجود آن‌ها از حیات شهری و استقرار جمعیت در پیرامون خود حکایت دارد. همین موضوع اکنون این پرسش را پیش روی متخصصان قرار داده است که آیا آب‌انبار کشف‌شده تنها بازمانده‌ای منفرد از اصفهان صفوی است یا هنوز بقایای سازه‌های دیگری در زیر خیابان آپادانا و محدوده پیرامون آن انتظار کاوشگران را می‌کشند.

اهمیت این پرسش زمانی دوچندان می‌شود که موقعیت جغرافیایی محل کشف را در کنار دیگر شواهد تاریخی قرار دهیم. محدوده آپادانا در امتداد یکی از بخش‌های کهن شهر اصفهان و در نزدیکی بستر زاینده‌رود، پل شهرستان، گورستان تاریخی تخت فولاد و مسیرهای ارتباطی مهم شهر قرار گرفته است؛ محدوده‌ای که طی دهه‌های گذشته نیز بارها در جریان پروژه‌های عمرانی، نشانه‌هایی از لایه‌های تاریخی و آثار ارزشمند متعلق به دوره‌های مختلف فرهنگی در آن آشکار شده است.

اکنون بسیاری از باستان‌شناسان معتقدند کشف اخیر نباید صرفاً به مستندسازی یک آب‌انبار محدود شود، بلکه باید به نقطه آغاز مطالعه‌ای گسترده‌تر درباره لایه‌های مدفون این بخش از اصفهان تبدیل شود؛ مطالعاتی که شاید بتواند پاسخ برخی از مهم‌ترین ابهام‌های مربوط به ساختار شهر صفوی، روند گسترش اصفهان و شبکه تأسیسات شهری آن را روشن کند.

در همین ارتباط، روزنامه «پیام ما» در گفت‌وگو با «محسن جاوری»، باستان‌شناس و عضو هیئت علمی گروه باستان‌شناسی دانشگاه کاشان که در کارنامه کاری خود کاوش‌های باستان‌شناسی در شهر اصفهان را نیز دارد، ابعاد کمتر گفته‌شده این کشف را بررسی کرده است.

جاوری با اشاره به پیشینه شکل‌گیری اصفهان می‌گوید: «آنچه امروز بر اساس مطالعات باستان‌شناسی می‌دانیم، نشان می‌دهد آغاز استقرارهای شهری در محدوده اصفهان دست‌کم به حدود شش هزار سال پیش و هزاره چهارم پیش از میلاد بازمی‌گردد. به همین دلیل، هر نقطه‌ای از این شهر تاریخی می‌تواند لایه‌هایی ارزشمند از دوره‌های پیش از تاریخ، دوران تاریخی و دوره اسلامی را در خود جای داده باشد.»

به گفته او، تجربه کاوش‌ها و بررسی‌های باستان‌شناسی طی سال‌های گذشته نیز همین موضوع را تأیید کرده است؛ به‌ویژه اینکه در نقاط مختلف شهر، ازجمله محور تاریخی چهارباغ، آثار متعلق به دوره‌های پیش از تاریخ، اشکانی، ساسانی و دوره‌های مختلف اسلامی شناسایی شده است. همین توالی استقرار انسانی نشان می‌دهد اصفهان نه شهری متعلق به یک دوره تاریخی، بلکه مجموعه‌ای از لایه‌های متراکم تمدنی است که طی هزاران سال روی یکدیگر شکل گرفته‌اند.

این باستان‌شناس با تأکید بر اینکه گستره استقرارهای تاریخی اصفهان بسیار فراتر از محدوده شناخته‌شده کنونی است، ادامه می‌دهد: «بخش وسیعی از شهر، از محدوده غربی گرفته تا نواحی جنوبی و شرق زاینده‌رود، در دوره‌های مختلف محل سکونت انسان بوده است. بنابراین طبیعی است که امروز نیز هرگونه عملیات عمرانی، گودبرداری یا حفاری در نقاط مختلف شهر، احتمال برخورد با داده‌های ارزشمند باستان‌شناسی را افزایش دهد.»

جاوری با مرور برخی تجربه‌های گذشته می‌گوید: «این نخستین بار نیست که پروژه‌های عمرانی در اصفهان به کشف آثار تاریخی منجر می‌شود. سال‌ها پیش، در جریان توسعه یک واحد مسکونی در خیابان شیخ بهایی، حفاران به یک کانال بزرگ زیرزمینی برخورد کردند که وجود آن حتی برای بسیاری از پژوهشگران نیز ناشناخته بود. نمونه دیگر به آغاز اجرای پروژه احداث بزرگراه در محدوده پل غدیر بازمی‌گردد؛ جایی که هنگام عملیات عمرانی، لایه‌ای تاریخی آشکار شد و بیش از ۳۰ قطعه ظرف چینی نفیس از دل خاک بیرون آمد؛ آثاری که اکنون در مجموعه میراث فرهنگی نگهداری می‌شوند.»

او با اشاره به اینکه این نمونه‌ها تنها بخشی از ظرفیت‌های مدفون اصفهان هستند، ادامه می‌دهد: «همین سابقه نشان می‌دهد محدوده‌ای که امروز آب‌انبار صفوی در آن کشف شده، از منظر باستان‌شناسی منطقه‌ای کاملاً حساس محسوب می‌شود و انتظار می‌رود داده‌های تاریخی ارزشمند دیگری نیز در آن نهفته باشد.»

به گفته عضو هیئت علمی دانشگاه کاشان، موقعیت جغرافیایی خیابان آپادانا نیز بر اهمیت این کشف می‌افزاید؛ زیرا این بخش از شهر در مجاورت یکی از مهم‌ترین عرصه‌های تاریخی اصفهان قرار گرفته است؛ عرصه‌ای که از یک سو به بستر تاریخی زاینده‌رود نزدیک است و از سوی دیگر، با مجموعه ارزشمند تخت فولاد و محور تاریخی پل شهرستان ارتباط فضایی و تاریخی دارد.

جاوری در ادامه، با اشاره به اهمیت این محدوده می‌گوید: «اگر نقشه تاریخی اصفهان را بررسی کنیم، متوجه می‌شویم بخش وسیعی از این منطقه در امتداد یکی از کهن‌ترین محورهای استقرار انسانی شهر قرار گرفته است. نزدیکی به زاینده‌رود، هم‌جواری با تخت فولاد و ارتباط با پل شهرستان، همگی نشان می‌دهند این محدوده طی قرن‌های متمادی بخشی از ساختار شهری اصفهان بوده است و نمی‌توان آن را صرفاً فضایی حاشیه‌ای یا فاقد ارزش تاریخی دانست.»

او تخت فولاد را یکی از کهن‌ترین گورستان‌های ایران می‌داند که دست‌کم از آغاز دوره اسلامی تاکنون پیوسته مورد استفاده قرار گرفته است: «استمرار تدفین در این گورستان طی بیش از چهارده قرن، خود گواهی روشن بر استمرار حیات شهری در این بخش از اصفهان است و همین استمرار، احتمال وجود آثار و تأسیسات وابسته به زندگی شهری در اطراف آن را افزایش می‌دهد.»

گمانه‌زنی علمی، حلقه مفقوده شناخت لایه‌های مدفون اصفهان

جاوری با تأکید بر اینکه کشف اخیر را نباید صرفاً در چارچوب شناسایی یک آب‌انبار تاریخی تحلیل کرد، معتقد است این سازه می‌تواند سرنخی برای شناخت بخشی از ساختار ناشناخته شهر تاریخی اصفهان باشد؛ بخشی که طی دهه‌های گذشته زیر لایه‌های توسعه شهری پنهان مانده و کمتر فرصت مطالعه نظام‌مند درباره آن فراهم شده است.

او می‌گوید: «هر زمان که در اصفهان عملیات خاک‌برداری یا گودبرداری انجام می‌شود، نخستین پرسشی که برای یک باستان‌شناس مطرح می‌شود، این است که آیا در این نقطه نیز بخشی از گذشته شهر در زیر خاک باقی مانده است یا خیر. به همین دلیل، هرجا متوجه عملیات حفاری در سطح شهر می‌شوم، تلاش می‌کنم خود را به محل برسانم، وضعیت لایه‌های خاک را بررسی کنم و دست‌کم چند عکس مستند تهیه کنم. این موضوع برای هر باستان‌شناس شهری اهمیت دارد؛ زیرا گاهی یک برش ساده در خاک، اطلاعاتی را آشکار می‌کند که در هیچ متن تاریخی ثبت نشده است.»

به اعتقاد این پژوهشگر، مهم‌ترین مسئله امروز ایجاد یک نظام مطالعاتی منسجم برای شناخت تدریجی زیرساخت تاریخی اصفهان است؛ رویکردی که در بسیاری از شهرهای تاریخی جهان، پیش از هر پروژه عمرانی به اجرا درمی‌آید، اما در ایران هنوز جایگاه تثبیت‌شده‌ای پیدا نکرده است.

جاوری با اشاره به تجربه سال‌های فعالیت خود در اداره‌کل میراث فرهنگی استان اصفهان می‌گوید: «بارها از مدیران وقت درخواست کردم اعتباری، هرچند محدود، برای اجرای گمانه‌زنی‌های باستان‌شناسی در نقاط حساس شهر اختصاص دهند. برخلاف تصور رایج، این مطالعات هزینه‌های سنگینی ندارند، اما اطلاعاتی که تولید می‌کنند، برای همیشه در شناخت تاریخ اصفهان ماندگار می‌مانند.»

این باستان‌شناس اضافه می‌کند: «هنوز هم در بخش غربی اصفهان، به‌ویژه محدوده تاریخی گورتان، عرصه‌هایی وجود دارد که ساخت‌وساز در آن‌ها آغاز نشده و فرصت انجام مطالعات اولیه باستان‌شناسی فراهم است. هر از گاهی در این محدوده قدم می‌زنم و معتقدم هنوز نقاط متعددی وجود دارد که می‌توان با اجرای چند گمانه علمی، به شواهد ارزشمند مربوط به دوره‌های پیش از تاریخ، ایلامی و دوره‌های آغازین استقرار در اصفهان دست یافت. اگر امروز از این فرصت استفاده نکنیم، فردا با آغاز ساخت‌وسازها، این ظرفیت علمی برای همیشه از بین می‌رود. باستان‌شناسی شهری یعنی شناخت گذشته، پیش از آنکه ماشین‌آلات عمرانی آن را نابود کنند؛ پس از تخریب، دیگر امکان بازسازی اطلاعات وجود ندارد.»

جاوری معتقد است کشف آب‌انبار صفوی در خیابان آپادانا نیز باید آغاز یک مطالعه گسترده‌تر باشد. او می‌گوید: «اگر امکان اجرای گمانه‌زنی‌های محدود در اطراف این آب‌انبار فراهم شود، احتمال دستیابی به اطلاعات بسیار ارزشمند وجود دارد. حتی اگر آثار معماری شاخصی نیز به دست نیاید، لایه‌نگاری خاک، سفالینه‌ها، بقایای معماری و سایر داده‌های فرهنگی می‌توانند به بازسازی تاریخ این بخش از شهر کمک کنند.»

روایت‌های ناگفته زیر خاک

جاوری با اشاره به ماهیت آب‌انبارهای تاریخی، کشف اخیر را دارای پیام روشنی برای باستان‌شناسان می‌داند و توضیح می‌دهد: «در باستان‌شناسی هیچ سازه‌ای بدون دلیل ساخته نمی‌شود. وقتی در نقطه‌ای آب‌انبار پیدا می‌کنیم، در واقع با نشانه‌ای از حضور انسان و شکل‌گیری یک نظام سکونتی روبه‌رو هستیم. آب‌انبار وسط بیابان ساخته نمی‌شود. این سازه یکی از تأسیسات خدمات عمومی شهر است و زمانی ایجاد می‌شود که جمعیتی در آن محدوده زندگی کند یا رفت‌وآمد مستمر داشته باشد. بنابراین وجود آب‌انبار، به‌تنهایی دلیلی بر وجود یک بافت شهری، محله مسکونی، مجموعه خدماتی یا تأسیسات وابسته در همان محدوده است.»

این عضو هیئت علمی دانشگاه کاشان تأکید می‌کند: «اکنون باید این پرسش مطرح شود که این آب‌انبار برای چه کسانی ساخته شده بود؟ آیا در خدمت یک مجموعه حکومتی قرار داشته یا پاسخ‌گوی نیازهای عمومی مردم بوده است؟ پاسخ این پرسش تنها از طریق بررسی‌های میدانی، مطالعه معماری سازه و کاوش‌های تکمیلی امکان‌پذیر است.»

او با اشاره به تصاویر منتشرشده از این آب‌انبار ادامه می‌دهد: «آنچه تاکنون از عکس‌ها مشاهده کرده‌ام، نشان می‌دهد با یک آب‌انبار عمومی روبه‌رو هستیم، نه تأسیساتی وابسته به یک مجموعه سلطنتی یا کاخ صفوی. البته برای اظهارنظر قطعی باید سازه از نزدیک بررسی شود، اما ابعاد و ویژگی‌های اولیه آن بیشتر به تأسیسات خدمات شهری شباهت دارد. اگر این فرضیه درست باشد، باید انتظار داشت در اطراف آن نیز بقایای دیگری از زندگی شهری وجود داشته باشد؛ زیرا آب‌انبار بدون شبکه سکونت، معنا و کارکردی ندارد. این موضوع اهمیت مطالعات پیرامونی را دوچندان می‌کند.»

او درباره سالم ماندن این سازه در عمق هفت‌متری نیز توضیح می‌دهد: «آب‌انبارها به‌دلیل شیوه ساخت، از مقاوم‌ترین سازه‌های معماری سنتی ایران محسوب می‌شوند. این بناها معمولاً در عمق زمین ساخته می‌شوند و به همین دلیل، کمتر در معرض آسیب‌های سطحی قرار می‌گیرند.»

به گفته جاوری، معماران ایرانی برای ساخت این بناها از آجرهای بسیار مقاوم، ملات ساروج و فناوری‌های پیشرفته زمان خود استفاده می‌کردند. همین ویژگی باعث شده است بسیاری از آب‌انبارهای تاریخی، حتی پس از چند قرن، استحکام اولیه خود را حفظ کنند. در منطقه کاشان نیز نمونه‌های متعددی از این سازه‌ها دیده شده است که با وجود متروکه شدن، همچنان سالم باقی مانده‌اند.

او تأکید می‌کند: «بنابراین سالم ماندن آب‌انبار کشف‌شده در آپادانا موضوع عجیبی نیست، بلکه نشان‌دهنده دانش بالای مهندسی معماران ایرانی در ساخت سازه‌های مرتبط با آب است؛ دانشی که امروز نیز شایسته مطالعه و بازخوانی است.»

کشف آب‌انبار تاریخی در خیابان آپادانا را نمی‌توان صرفاً رخدادی محدود به پیدا شدن یک سازه معماری دانست. این اتفاق بار دیگر نشان داد که گستره تاریخی اصفهان بسیار فراتر از بناهای شناخته‌شده و نشانه‌های آشکار شهری است و بخش مهمی از گذشته این شهر همچنان در لایه‌های زیرین آن پنهان مانده است. بررسی‌های باستان‌شناختی در سال‌های گذشته ثابت کرده‌اند که بسیاری از نقاط اصفهان، از محدوده‌های مرکزی تا بخش‌های توسعه‌یافته شهری، ظرفیت ارائه داده‌هایی درباره دوره‌های مختلف تاریخی را دارند. وجود چنین سازه‌ای در عمق زمین می‌تواند نشانه‌ای از شکل‌گیری یک فضای زیستی و شهری در این محدوده باشد و پرسش‌های تازه‌ای درباره ساختار محله‌ها، تأسیسات خدماتی و روند گسترش شهر در دوره‌های تاریخی پیش روی پژوهشگران قرار دهد. از این منظر، حفاظت از آثار زیرسطحی اصفهان نیازمند آن است که نگاه باستان‌شناختی پیش از اجرای پروژه‌های عمرانی مورد توجه قرار گیرد تا توسعه شهری، به‌جای حذف نشانه‌های گذشته، به فرصتی برای شناخت دقیق‌تر تاریخ این شهر تبدیل شود؛ شهری که هنوز بخش‌هایی از حافظه چند هزارساله خود را در زیر خاک حفظ کرده است.