چهل‌وهشتمین نشست کمیته میراث جهانی یونسکو که این روزها در شهر بوسان کره‌جنوبی در حال برگزاری است، پرونده «دژ الموت و استحکامات دفاعی وابسته به آن» را با رأی اعضای کمیته در فهرست میراث جهانی ثبت کرد. با این ثبت، شمار آثار جهانی ایران در فهرست یونسکو به ۳۰ اثر رسید؛ پرونده‌ای که نتیجه بیش از دو دهه پژوهش، کاوش‌های باستان‌شناسی، حفاظت، مرمت و تهیه مستندات فنی بود.

پرونده ثبت جهانی الموت تنها به یک قلعه تاریخی محدود نمی‌شود، بلکه مجموعه‌ای از هفت دژ و استحکامات دفاعی را دربر می‌گیرد که در دوره حکومت نزاریان اسماعیلی، یکی از مهم‌ترین شبکه‌های دفاعی و سیاسی منطقه را تشکیل می‌دادند. کارشناسان میراث فرهنگی معتقدند ثبت جهانی این مجموعه می‌تواند حفاظت از آثار، توسعه گردشگری، جذب منابع بین‌المللی و رونق اقتصاد محلی را تقویت کند.

پیش از ثبت «دژ الموت و استحکامات دفاعی وابسته به آن»، ایران ۲۹ اثر تاریخی و طبیعی در فهرست میراث جهانی یونسکو داشت: چغازنبیل، تخت‌جمشید، میدان نقش‌جهان اصفهان، تخت‌سلیمان، ارگ بم، پاسارگاد، گنبد سلطانیه، سنگ‌نبشته بیستون، مجموعه آثار رهبانی ارامنه، سازه‌های آبی شوشتر، بازار تاریخی تبریز، آرامگاه شیخ صفی‌الدین اردبیلی، باغ ایرانی، مسجد جامع اصفهان، برج گنبد قابوس، کاخ گلستان، شهر سوخته، چشم‌انداز فرهنگی میمند، شوش، قنات ایرانی، دشت لوت، شهر تاریخی یزد، چشم‌انداز باستان‌شناسی ساسانی منطقه فارس، جنگل‌های هیرکانی، راه‌آهن سراسری ایران، چشم‌انداز فرهنگی اورامانات، کاروانسراهای تاریخی ایران، هگمتانه و دره خرم‌آباد.

قلعه‌ای به عظمت بال‌های پرغرور عقاب

«علیرضا ایزدی»، مدیرکل دفتر ثبت آثار تاریخی کشور که همراه هیأت ایرانی در اجلاس بوسان حضور دارد، در گفت‌وگو با «پیام ما» درباره ثبت جهانی الموت می‌گوید: «الموت نامی است به بلندای تاریخ، به ژرفای اندیشه ناب ایرانی و به صلابت تمدن کهن ایران‌زمین. الموت قلعه‌ای است به عظمت بال‌های پرغرور عقاب و زلالی یک تفکر ناب؛ اندیشه‌ای که بار دیگر ققنوس‌وار برخاست و نام ایران را بر جان آدمیان نشاند. پاینده باد ایران و ایرانی.»
ایزدی پیش‌تر گفته بود پرونده ثبت جهانی الموت حاصل بیش از ۲۰ سال مطالعه، پژوهش‌های میدانی، حفاظت و مرمت و چندین سال تدوین مستندات است.

آغاز مسئولیت حفاظت

ثبت جهانی دژ الموت و استحکامات دفاعی وابسته به آن آغاز دوره‌ای تازه برای حفاظت، مدیریت و توسعه زیرساخت‌های آن است.
«حمیده چوبک»، باستان‌شناس و مدیر پایگاه میراث فرهنگی قلعه الموت، دراین‌باره به «پیام ما» می‌گوید ثبت جهانی این مجموعه، جایگاه فرهنگی و تاریخی آن را در سطح بین‌المللی تثبیت می‌کند. به گفته او، مهم‌ترین ویژگی الموت این است که فراتر از یک قلعه تاریخی، در دوره‌ای از تاریخ مرکز حکومتی و سیاسی قلمرویی بود که نفوذ آن تنها به ایران امروز محدود نمی‌شد و بخش‌هایی از سوریه و عراق کنونی را نیز دربر می‌گرفت. به همین دلیل، «الموت» در کنار آثاری مانند تخت‌جمشید، از معدود میراث ایران است که در مقیاس جهانی تأثیر تاریخی داشته است.

«چوبک» تأکید می‌کند پس از ثبت جهانی، مهم‌ترین اولویت، اجرای برنامه مدیریت مجموعه است. به گفته او، برای الموت برنامه‌ای دوساله و همچنین برنامه‌های میان‌مدت و بلندمدت تا افق ۱۰ساله تدوین شده که ادامه کاوش‌های باستان‌شناسی، حفاظت و مرمت آثار، بهبود مسیرهای دسترسی، ساماندهی روستاهای پیرامونی، تکمیل زیرساخت‌هایی مانند آب، برق و خدمات گردشگری و اجرای برنامه‌های مدیریتی را دربر می‌گیرد. او می‌گوید بخشی از این اقدامات پیش از ارزیابی یونسکو انجام شده و ادامه آن پس از تأمین اعتبار دنبال خواهد شد.

به گفته این باستان‌شناس، ثبت جهانی فرصت مناسبی برای معرفی تاریخ و فرهنگ ایران در سطح بین‌المللی و جلب توجه بیشتر به حفاظت از این میراث ارزشمند است. او همچنین معماری، مهندسی، سازگاری با اقلیم کوهستانی و نظام مدیریت منابع، به‌ویژه آب، را از مهم‌ترین ویژگی‌های مجموعه «الموت» می‌داند.

فراتر از یک قلعه

«سعید صفاری»، مسئول پایگاه ملی قلعه الموت، نیز معتقد است ارزش این مجموعه تنها به استحکامات دفاعی آن محدود نمی‌شود. به گفته او، پیوند آثار تاریخی با چشم‌انداز طبیعی و پیشینه فرهنگی منطقه، یکی از مهم‌ترین دلایل پذیرش این پرونده در یونسکو بوده است.

به گفته «صفاری» طی سال‌های اخیر مسیرهای دسترسی و امکانات بازدید از قلعه بهبود یافته و اکنون بازدیدکنندگان از دو مسیر، از جمله پلکان ساماندهی‌شده، به مجموعه دسترسی دارند. او همچنین می‌گوید مرمت، ساماندهی و کاوش‌های باستان‌شناسی انجام‌شده در سال‌های اخیر، چهره مجموعه را نسبت به گذشته به‌طور قابل‌توجهی تغییر داده است.

«الموت»؛ نماد هویت تاریخی ایران

«سیدرضا صالحی‌امیری»، وزیر میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی، پس از ثبت جهانی پرونده «دژ الموت و استحکامات دفاعی وابسته به آن» در چهل‌وهشتمین نشست کمیته میراث جهانی یونسکو در بوسان، این رویداد را نقطه عطفی در معرفی میراث تاریخی ایران دانست و گفت: «ایران با بیش از هفت هزار سال تمدن، بیش از یک میلیون اثر تاریخی، ۴۳ هزار اثر ثبت ملی و اکنون ۳۰ اثر ثبت جهانی دارد و الموت یکی از کانون‌های تمدن و هویت ایران‌زمین است.»

او افزود: «الموت حلقه‌ای مهم در زنجیره تحول معماری، مهندسی و نظام‌های دفاعی ایران است و با بهره‌گیری از طبیعت و دانش مهندسی، نمادی از مقاومت و نوآوری در تاریخ به شمار می‌رود. ثبت این پرونده، جایگاه اندیشه و حافظه تاریخی ایران را در نظام میراث جهانی تثبیت می‌کند و مسئولیت حفاظت، پژوهش و همکاری‌های بین‌المللی را نیز افزایش می‌دهد.»

«صالحی‌امیری» همچنین با اشاره به کنوانسیون میراث جهانی ۱۹۷۲، حفاظت از میراث فرهنگی را در گرو صلح، امنیت و همکاری میان ملت‌ها دانست و از اعضای کمیته میراث جهانی، مرکز میراث جهانی یونسکو، «ایکوموس» و دولت کره‌جنوبی برای برگزاری این نشست قدردانی کرد.
او در بخش دیگری از سخنانش به آسیب‌های واردشده به آثار تاریخی ایران در جریان حملات اخیر اشاره کرد و گفت که در این حملات، ۱۴۹ اثر تاریخی و فرهنگی کشور آسیب دیده‌اند.

انتقاد به ترکیب هیأت اعزامی

هم‌زمان با ثبت جهانی پرونده «الموت»، اعزام هیأت ایرانی به نشست بوسان نیز با انتقادهایی همراه شد. «علی خضریان»، نماینده تهران و عضو کمیسیون اصل ۹۰ مجلس، با انتقاد از اعزام هیأتی ۱۴ نفره به کره‌جنوبی، این مأموریت را با توجه به شرایط اقتصادی کشور و هزینه‌های اعلام‌شده، غیرضروری دانست.

«خضریان» با بیان اینکه مراحل کارشناسی پرونده طی دو سال گذشته انجام شده و در نشست بوسان تنها اعلام رسمی ثبت باقی‌مانده بود، گفت در سال‌های گذشته برای چنین مأموریت‌هایی معمولاً دو یا سه نفر اعزام می‌شدند. او همچنین نسبت به حضور برخی افراد که به گفته او ارتباطی با پرونده ثبت جهانی «الموت» نداشتند، از جمله رئیس سازمان برنامه و بودجه و دبیر هیأت دولت، انتقاد کرد.

این نماینده مجلس مدعی شد مأموریت هیأت ایرانی از ۲۵ تیر تا ۹ مرداد، یعنی ۱۵ روز، به طول می‌انجامد و با توجه به هزینه بلیت، اقامت و دیگر مخارج، برآوردها از هزینه‌ای حدود ۴۰ میلیارد تومان حکایت دارد؛ رقمی که به گفته او، در شرایط کنونی کشور توجیه‌پذیر نیست. وی تأکید کرد دولت باید درباره ترکیب هیأت اعزامی و هزینه‌های این سفر پاسخ‌گو باشد.

وزارت میراث: فهرست اعلام‌شده، فهرست نهایی اعزام نبود

در پی انتقادهای «علی خضریان» درباره ترکیب و هزینه هیأت اعزامی ایران به نشست کمیته میراث جهانی یونسکو، وزارت میراث‌فرهنگی به این اظهارات واکنش نشان داد.

«جواد واحدی»، معاون حقوقی و امور مجلس وزارت میراث‌فرهنگی ، در نامه‌ای به «علی نیکزاد»، نایب‌رئیس مجلس، اعلام کرد: «فهرست ارسال‌شده به دستگاه‌های ذی‌ربط صرفاً برای انجام هماهنگی‌های اداری، اخذ روادید، پیش‌بینی افراد جایگزین و برنامه‌ریزی‌های مقدماتی تهیه شده و فهرست قطعی اعزام نبوده است.»

به گفته او، هیأت اعزامی متشکل از معاون میراث‌فرهنگی، کارشناسان ثبت جهانی، مسئول فنی پرونده، مدیرکل میراث‌فرهنگی استان قزوین، دو نفر از استادان حوزه میراث‌فرهنگی، دبیرکل کمیسیون ملی یونسکو و سفیر و نماینده دائم ایران نزد یونسکو بوده است؛ ترکیبی که «بر پایه ملاحظات تخصصی و دیپلماتیک شکل گرفته» و «در مقایسه با برخی کشورها که با هیأت‌هایی تا ۴۰ نفر در نشست حاضر می‌شوند، متناسب ارزیابی می‌شود».

«واحدی» همچنین ثبت جهانی پرونده «دژ الموت و استحکامات دفاعی وابسته به آن» را یکی از مهم‌ترین پرونده‌های ایران در نشست سال ۲۰۲۶ کمیته میراث جهانی دانست و تأکید کرد این ثبت، علاوه بر تثبیت بخشی از هویت تاریخی و تمدنی کشور، جایگاه بین‌المللی ایران را نیز تقویت کرده و شمار آثار جهانی ایران را به ۳۰ رسانده است.

او در ادامه، توصیف این مأموریت به‌عنوان «سفر تابستانی مسئولان» را «خلاف واقع» و «مصداق تخریب دولت» خواند و هشدار داد انتشار مطالب فاقد استناد می‌تواند به اعتبار مأموریت‌های رسمی و منافع ملی آسیب بزند. او از هیأت‌رئیسه مجلس خواست این موضوع را در چارچوب سازوکارهای نظارتی بررسی کند.

فرصتی برای توسعه گردشگری الموت

پس از ثبت جهانی دژ الموت و استحکامات دفاعی وابسته به آن، مسئولان وزارت میراث‌فرهنگی و استان قزوین، این رویداد را فرصتی برای حفاظت بهتر از میراث تاریخی و توسعه گردشگری منطقه دانستند.

«انوشیروان محسنی‌بندپی»، معاون گردشگری وزارت میراث‌فرهنگی، با اشاره به ثبت سی‌امین اثر ایران در فهرست میراث جهانی یونسکو، گفت این رویداد جایگاه تاریخی و فرهنگی قزوین و الموت را بیش از گذشته در سطح بین‌المللی معرفی می‌کند. به گفته او، قلعه‌های الموت به‌دلیل معماری دفاعی، موقعیت راهبردی و نقش تاریخی خود، از شناخته‌شده‌ترین آثار ایران به شمار می‌روند و ثبت جهانی آن‌ها می‌تواند به معرفی ظرفیت‌های گردشگری استان کمک کند.

همچنین «مریم مهدوی»، سرپرست اداره‌کل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان قزوین، ثبت جهانی این مجموعه را حاصل سال‌ها همکاری کارشناسان، دستگاه‌های اجرایی و مشارکت جامعه محلی دانست و گفت پرونده الموت با تکیه بر ارزش‌های تاریخی، معماری و فرهنگی خود توانست نظر کمیته میراث جهانی یونسکو را جلب کند.

«محمد نوذری»، استاندار قزوین، نیز با تأکید بر اینکه ثبت جهانی پایان کار نیست، این اتفاق را آغاز مرحله‌ای تازه برای منطقه دانست و گفت توسعه زیرساخت‌های گردشگری، بهبود راه‌های دسترسی، تقویت اقامتگاه‌ها و خدمات رفاهی باید هم‌زمان با افزایش شمار گردشگران دنبال شود تا ثبت جهانی به رونق اقتصادی و توسعه پایدار منطقه منجر شود.