«نوشاد رکنی» از میان خاطرات حاج‌حسین ملک، روایتی تلخ بیان کرد، از پدر فرهنگ‌دوستی چون او که دخترانش را بی‌اهمیت می‌شمرد: «حاج‌‌حسین ملک در خاطراتش مورد دردناکی نوشته است. ایشان علاوه‌بر برادرش، حاج‌حسن آقا، تعدادی هم خواهر داشت. او در خاطراتش می‌نویسد پدرم معتقد بود دخترها خیلی مهم نیستند، به اندرونی بروند. ولی پسرها را چهارپنج‌سالگی از اندرون و مادر جدا می‌کرد، به آنها می‌گفت شما باید مرد بار بیایید. درباره‌ دخترها می‌گفت اولین کسی که آمد و حتی بقچه کوچک داشت، دختر را به او بدهید. اینقدر برایش بی‌اهمیت بود.» این نگاه در نسل بعد تغییر کرد. حاج‌حسین ملک برخلاف پدرش، هیچ تبعیضی میان فرزندانش قائل نبود. دخترانش «فلورت» و «رزت» پابه‌پای پیشکار، به باغ‌ها و دامداری‌ها سر می‌زدند و در امور املاک نقش جدی داشتند.

کتاب‌هایی که آغاز مبارزه بودند

مبارزاتی آغاز شد تا زنان به حق‌شان برسند. برای اینکه دیگر جنس دوم و ضعیف نباشند و شخصیت اجتماعی خود را پیدا کنند. رکنی به کتاب‌هایی اشاره کرد که در دوره‌ای نوشته شدند که سخن‌گفتن از حقوق زنان جسارتی بزرگ بود. کتاب‌ها و مجلاتی نوشته می‌شد، کانون‌ها و مدارسی تشکیل می‌شد. مانند کتاب «حواء امروز» نوشته «نیکولا حداد». این کتاب را «محمود عرفان» ترجمه کرد و «محسن کمال» با خطی زیبا نوشت. نسخه خطی هنوز در موزه ملک است. جمله‌ کلیدی همان اول کتاب آمده: «گناه بدبختی آدم دیروز، به حوای دیروز نسبت داده شده؛ زیرا فقط یک مرتبه آدم را اغوا نمود و به گیاه ممنوع نزدیک کرد. چرا بدبختی کنونی به آدم امروز نسبت داده نمی‌شود؟ درصورتی‌که روزی هزار مرتبه حوای امروز را اغوا می‌کند.» رکنی گفت: «این‌طور کتابی و این‌طور چیزی را نوشتن در آن زمان خیلی شجاعانه بود».

کتاب «معایب‌الرجال» بی‌بی‌خانم استرآبادی نیز از همین جنس بود؛ پاسخی تند و طنزآمیز به کتاب «تأدیب ‌النسوان» که زن را کودک می‌پنداشت. «چند فکر کلی این کتاب از این قرار است؛ زن را بدون تربیت می‌داند و مرد باید او را تربیت کند. حتی اگر زن را در آتش بیندازد، زن باید آن را مثل بهشت ببیند.»

بی‌بی‌خانم شجاعت به خرج داد و در معایب‌الرجال در جواب این کتاب نوشت: «خواهران گوش به پند و اندرزهای نویسندگان تأدیب النسوان ندهند. این نصایح برای تأدیب ما نیست، برای اثبات ظالم بر مظلوم است. این مردان نه‌تنها کاری برای ما انجام ندادند، بلکه مملکت را به نیستی کشاندند. ما که در حرم اندرون و کنج مطبخ بوده‌ایم. پس این‌همه فساد را ایشان برپا کرده‌اند.»

رکنی با شرح زندگی بی‌بی‌خانم، از شجاعتش گفت؛ در ۲۲سالگی عاشق شد و ازدواج کرد، مدرسه دخترانه ساخت، تکفیر شد و مدرسه‌اش را آتش زدند، اما دست نکشید. «این زن‌ها آغازگران مسیر بودند؛ مسیری که زنان امروز ادامه می‌دهند.»

دو چهره ماندگار تاریخ و فرهنگ ایران

حضور «منصوره اتحادیه» و «فخری دانش‌پورپرور» دو چهره ماندگار تاریخ و فرهنگ ایران، به مراسم اعتباری ویژه بخشیده بود؛ هر دو از پیشگامانی‌اند که راه پژوهش و نگاه علمی به تاریخ ایران را گشودند.

منصوره اتحادیه تاریخ‌پژوه برجسته در تاریخ‌نگاری اجتماعی‌ است. دکترای تاریخ را در سال ۱۳۵۸ از «دانشگاه ادینبورگ» می‌گیرد. طی این سال‌ها با تمرکز بر دوره قاجار و اوایل پهلوی، تاریخ را از زاویه زندگی روزمره، خانواده‌ها، زنان و ساختارهای اجتماعی روایت کرده و نگاهش را از تاریخ سیاسی فاصله داده است. تأسیس «نشر تاریخ ایران» از مهم‌ترین اقدامات اوست؛ جایی که ده‌ها سند، خاطره و متن کمتردیده‌شده تاریخی را منتشر و احیا کرده است.

«مادر باستان‌‌شناسی ایرانی» لقبی‌ است که به فخری دانش‌پورپرور داده‌اند. او از نسلی‌ است که راه خود را آرام و پیوسته باز کرد. نوشاد رکنی در نشست خاطره‌ای از او تعریف کرد: «خانم دانش‌پور‌پرور وقتی فهمید رشته باستان‌شناسی به دانشگاه آمده، معلمی را به‌رغم عشقی که به آن داشت، رها و شروع به خواندن رشته باستان‌شناسی کرد و هنگامی که خواست به محل حفاری‌ها برود، به او گفتند دختر کنج آشپزخانه باید باشد. اما رفت و ادامه داد. این‌گونه مبارزات و شجاعت‌ها بود که جایگاه زنان را از آن وضعیتی که زن در نقش جنس ضعیف، به‌عنوان کسی که اهمیت ندارد و در حاشیه است و حقی ندارد و باید به مرد خدمت کند، به جایی رساند که هیچ فرقی بین زن و مرد نباشد.»

بورسیه، پورپرور را تا چین برد؛ جایی که سال‌ها به‌دنبال رد پیوندهای فرهنگی و هنری ایران و چین گشت. پس از بازگشت از چین، گروه زبان چینی را در دانشگاه شهیدبهشتی راه‌اندازی کرد. در کنار تدریس، در هرمز و دشت قزوین و هفت‌تپه، خاک را کاوش می‌کرد. او با پشتکار و علاقه‌ای بی‌وقفه، میراث‌فرهنگی ایران و مسیر باستان‌شناسی را همچنان زنده نگه داشته است.

زنان امروز ادامه‌دهندگان مسیر دیروز

پس از روایت تاریخی رکنی، مراسم قدردانی از زنان اثرگذار آغاز شد؛ زنانی که هر یک ستون‌هایی از فرهنگ، زبان و حافظه تاریخی این سرزمین‌اند.

«مهدخت معین»، دختر «محمد معین» است، اما خودش صدایی رسا در پاسداشت زبان فارسی دارد. او که سال ۱۳۲۵ در تهران به دنیا آمده، سال‌ها استاد زبان و ادبیات فارسی و پژوهشگر دانشگاه علامه طباطبایی بوده است. گفت: «هرکس همّ خود را خالصانه برای کاری صرف کند، خداوند موانع را برطرف می‌کند. استاد معین مشاغل سیاسی زیادی را قبول نکرد؛ چون راهش چیز دیگری بود.»

«حکیمه دبیران» زنی که نسل‌ها را با ادبیات فارسی پیوند زد، متولد ۱۳۲۷ در تهران، استاد گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه خوارزمی‌ است. «پیر حافظ» و «تجلی عرفان در شعر صائب» از مهم‌ترین پژوهش‌های سال‌های اخیر اوست. او از اهمیت نگهداری تمدن و آثار گفت که سرمشقی برای جوانان است. «هرکس بتواند در این مسیر قدمی بردارد، کشور را سربلند می‌کند.»

«جنت مظلوم»، پیشکسوت موزه‌داری ایران که در سال ۱۳۲۷ در لاهیجان متولد شد، از نخستین زنانی‌ است که حرفه موزه‌داری را به‌طور جدی دنبال کرد. با تدوین کتاب‌هایی مثل «راهنمایی در موزه‌ها» و «کتاب‌شناسی موزه» راه را برای نسل‌های بعد هموار کرد. او همچنین نقش مهمی در پیوستن موزه‌های ایران به ایکوم داشته و سال‌ها دبیر بین‌الملل موزه‌های ایران بوده است.

«زهره زرشناس» همیشه به زبان‌های کهن ایران علاقه‌مند بود و همین علاقه او را به پژوهشگر و استاد برجسته در زمینه زبان‌ها و فرهنگ‌های باستانی تبدیل کرد. او با کتاب‌ها و مقالاتش تلاش کرده است واژه‌ها و متون فراموش‌شده را دوباره زنده کند و نسل جدید زبان‌شناسان را با گذشته آشنا کند. زرشناس نه‌فقط پژوهشگر، بلکه راهنمای دانشجویان و استاد بازآفرینی هویت زبانی ایران بود و آثارش همچنان مرجع مهمی در ایران‌شناسی و زبان‌شناسی به شمار می‌رود.

«صدیقه روحی» پژوهشگری است که سال‌های بسیار در حوزه‌های آسیب‌شناسی و مرمت میراث مستند، حفاظت و نگهداری منابع آرشیوی و کتابخانه‌ای فعالیت می‌کند. همچنین، مقالات متعددی در نشریات علمی با تمرکز بر تحلیل تأثیر عوامل محیطی و مواد مرمتی بر پایداری اسناد و نسخ خطی منتشر کرده است. او گفت احساسات قلبی‌اش را در قالب نوشته‌ای آماده کرده‌ است و شروع به خواندن کرد: «من یک زن ایرانی هستم در میان میلیون‌ها زن و مادر سختکوش این سرزمین. اگر گامی برداشته‌ام در مسیری‌ است که آنان هموار کردند.»

نشست موزه ملک مسیری را که زنان ایرانی پیموده‌اند، نشان می‌داد؛ از زنی که برابر ساختارهای مستحکم قاجاری ایستاد تا زنان امروز که نسخه‌های خطی را مرمت می‌کنند، دانشگاه اداره می‌کنند، ادبیات را زنده نگه می‌دارند و حافظ میراث هزارساله‌ این سرزمین‌اند.